
پرنده بودن با چینه دانی پر از کلمه، در آسمان قصه های شرق بنفشه

پرنده بودن با چینه دانی پر از کلمه، در آسمان قصه های شرق بنفشه
کم مانده دوره بیفتم یکی یکی از آدمها بپرسم: «خانوم! آقا! شما میتوانید من را دوست داشته باشید؟»
بپرسم ذبیح و ارغوان را میشناسند؟ چیزی از ماه-نهال و آن مریدش که به تقلای دوست داشتن و دوست داشته شدن خون میریخت شنیدهاند؟ بگویم من در خودم آن جنون را نمیبینم که همان کنم که او کرد، اما دلم دلِ گنجشکیست که مدام میکوبد و میزند و میجنبد تا زنده بماند از عشق، یا بمیرد از عشق!
دلم، دلهدلهی پس گرفتن باختهها و یاختههایش را دارد. مامان را، باورش به عشق را، و هفده سالگیاش را. نمیدانم این عذاب، این رنجِ گزنده، از باختن باورم به عشق است یا تاثیر مالیخولیاییست که با رفتنِ مامان سایهاش زندگیام را سنگین کرد؟ این، یکی از پیچیدهترین و در عین حال ملموسترین تناقضهای احوال آدم است. پیوند ناگسستنی عشق، رنج و حافظه.
مالیخولیاست! لذت اندوهگین بودن است. این اندوه تنها نخِ اتصال من به روزهاییست که توسط مامان دوست داشته میشدم و اگر این اندوه را رها کنم، آن بخش از زندگیام هم مرده است. غمگین بودن دربارهی چیزی، نوعی زنده نگه داشتن یادِ آن خوشبختیست. دلم میخواهد باز عاشقی کنم. نه به شخص عاشق باشم و نه به جان! به عشق، عاشق باشم. پرشور، با رگهای پر از آتش! بغلتم به جهان قصههای مندنیپور و عشق را لقمهلقمه از دست کلمات و آدمهای قصههایش بگیرم و روی چشم بگذارم.
کسی میگفت طوری میگویی مندنیپور که از آوای کلامت هم عشق چکه میکند. شیفته و شیدا، مسحور و مسخ میگویی شرق بنفشه. میگفت و نمیدانست که تجسدِ هفده سالگیام را در جهان «سرو و آتش» میبینم! که هنوز در آن قصه هفده سالهام!
***
هفده سالهام، تازه غلتیدهام به جهان کلامآلودگی و روی هر پاشنه هزار چرخ میزنم از هر کلمهای که مینویسم و هر کلمهای که میخوانم. اهل و اهلیِ کلمه بودم که کسی برای اولین بار شرق بنفشه را توی دستم گذاشت. شهریار مندنیپور را پیش از این کتاب، به نامی که از او در مجلات ادبی برداشته شده بود میشناختم. مخاطب عیاری برای جهان ادبیات بودم و تا آن وقت در ادبیات داستانی فارسی این نثر شاعرانه را ندیده بودم. سرم به سودای نوشتن بود و در شرق بنفشه داشتن از نو «نوشتن» را هجی میکردم. چطور نوشتن را میدیدم و ابزارها را میشناختم. فرم را و ساختار را و سبک را و نوع روایت و شخصیتپردازی و تعلیق را. و بیش از تمام اینها، عشق و سِحر را! سوداییِ جهان شعر بودم تا قصه، اما این کتاب داشت شعر و قصه را به هم میرساند، در بستر عشق و جنون. تشنهی چیزی بودم که نمیدانستم چیست، اما در کلماتی که پیش رو داشتم، مینوشیدمش.
فرم و زبان برای مندنیپور ابزار ساخت جهانی شده بود که عشق را میآفرید با هویتی تازه. لباسِ شعر را تن قصه کرده بود و مخاطب را خوانده بود به تماشا. من اما نمیخواستم تماشاچی باشم. برای من این معرکه آنقدر پر و زیاد بود که نمیخواستم حرامش کنم به تماشا! من ذبیح و ارغوان شدم، به شام «سرو و آتش» نشستم، مرید ماه-نهال شدم، آیلار و سالومه و ناربانو بودم. همهی اینها بودم و هفده ساله بودم. خام، بیخبر، اما شیدا!
رد از کجای زخمهای پیدا و پنهانم میگرفت این کتاب، که برایم شبیه پیالهای خون بود ماسیده بر سطوح زمان؟! چنگ میانداخت جایی درونم و جانم را خراش میداد و تلخم میکرد از اندوهِ عشقی که تا آن روز نچشیده بودم، اما گمان میکردم بهعزانشستهی معشوقیام که ندارم. اشک میریختم و کتاب خیس میشد از اشکهای درشت من و هر کلمه که مزمزه میکردم شور بود. میخواستم عاشق باشم در این کتاب، در این قصهها که زنهارم میکردند از عشق، میخواستم عاشقی کنم. که شرق بنفشه یکسر روایت عاشقی بود. زبان آدمهایش پر و متفاوت و زیاد و طبیعی و ساده و نو بود. آدمها عاشقی میکردند، خیال میبافتند، مجادله میکردند، میگریختند، میگریستند و میترسیدند و اینها، همه مصداق زندگی بود. آدمها میکشتند و میمردند، مرگ و زندگی در خلال قصه دوشادوش هم ایستاده بودند، مستحیل در کلمه.
برای من اما همه چیز داشت از گلوی زخمیِ راوی «شام سرو و آتش» روایت میشد.
وقتی میگفت: «ما را نمییابند، در امنیم و امانِ هوش من که خون داغ هفت روباه سرخ را نوشیدهام و آنقدر به چشم مار کبرا خیره ماندهام که گر گرفته است..»
هجاها مملو از دلهره بود اما داشت به من نشان میداد عشق با جانِ آدمی چه میکند.
مثل هجی کردنِ پوست انداختن در سکوت، پوست انداختن در هجی کردن کلمات، هجی کردنِ دلهره، دلهرهای که در نسوج تن آدمی لانه میکند، میترسیدم اما میخواستم در این ضیافت عاشق باشم و در عاشقی پوست بیندازم. باید عاشق میبودم تا راه به قصه باز کنم و بدانم راوی کیست؟ مردیست یا نشانهای که تجسد انسانی یافته؟ یا خاطرهای انسانی شده از زمان؟ چیزی در او بود که تمام قصه را مال خود کرده بود. «بانو» بود و نبود، «ماه-نهال» بود و نبود، یکسر فقط راوی بود و آتشی که لقمه میکرد و در دهان مخاطب میگذاشت.
کلیشههای همیشهی قصه را پس زده بودم و آدمهای قصه را و اخلاق را و هرچه میشناختم پس زده بودم تا بایستم کنار راوی. آنچه را بخواهم که او میخواست و آن کنم که او میکرد. خوب و بد و سیاه و سفیدهای معمول، اینجا همه رنگ و طعم و جلوهی آتش داشت. امروز هم اگر عشق را در کلمات مندنیپور جستجو میکنم، از آن روست که عشق را با این شمایل شناختم. او واژههایش را طوری میجنباند که تبدیلشان میکرد به سایه، بو، نور، شیء و صدا. و من میخواستم سرمای سرداب باشم، بوی خون بانو باشم، سایهای افتاده بر سنگِ ماه-نهال، یا چاقویی در دست راوی، اما باشم. باشم و قصه را زندگی کنم و قصه را بمیرم. در این قصه که همه چیزش استعاره بود. حتی واقعیت استعاره بود، این قصهی سخت/ساده استعاره بود و ساده نه چونان قصهای خالی و خطی، که شبیه به جای زخمی که میرفت بسته شود اما جای زخم قرارِ ماندن داشت. این قصه داشت با جان من چنان میکرد که دیگر نتوانم ساده سراغ داستان بروم. «ساده»! ساده از آن رو که داشت به سادگی از دلِ حافظهی راوی عبور میکرد و همه چیز را ساده میکرد. مرگ را ساده میکرد، یکی شدن با مرگ را ساده میکرد، عشق را ساده میکرد و انسان را ساده میکرد.

سالها بعد، جایی که نشسته بودم به فقدان و آغشته بودم به بوی مرگِ مادرم، داشتم تلاش میکردم که این نگاه ساده را از جانِ جوان هفده سالهام به امانت بگیرم تا سیاهیِ مرگ را ساده کنم. برای جان هفده سالهی من جهان از منظر دیگری تعبیر میشد. سالها بعد که ایستادم رخ به رخ مرگ، و مرگ از من نمیرفت، به یاد میآوردم که چطور در هفده سالگی کلمات مندنیپور دم به دم از دلهره لبریزم میکرد و دلهره جایش را به شوق میداد و از پسِ شوق، ترس میآمد و ترس را میلِ به عاشق بودن از جانم میشست.
آن وقتها یقین داشتم که عشق، تنها همین چهره را دارد که در «شام سرو و آتش» میبینم، که مابقی زنگار است و بزک! و خب دروغ چرا؟ که حالا هم بر همان باورم. هنوز در هر لملمهی هربارهی قلبم در لمس عشق و هراس مرگ، راوی سرو و آتش در گوشم زمزمه میکند: «درک خواهی کرد بیقدریِ اندکیِ اندوه مرگ را در برابر جاودانگی».
گفتم «زنگار و بزک». در قصههای مندنیپور، عشق بزک نداشت. آدمها چنان شفاف بودند در هر آنچه که بودند، که شبیهشان را ندیده بودم. نوعی زیست شاعرانه زیر پوست قصه در جریان بود که به رغمِ ابعاد بعید و تفاوتِ در نمود، داشت شیرین و باورپذیر تصویر میشد. همهی چیزی که من آن روزها از عشق میخواستم همین بود و پیدایش کرده بودم. جهانی که در آن عشق، متن و محور زندگانی آدمها بود. آدمهایی چنان بیآلایش و زلال که میشد برای عشق آرزویشان کرد، حتی اگر در سردابی تو را بکشند و پوستت را بپوشند. جانِ جنونآلودِ من از عشق همین یگانگی را در جهان واقعی میخواست. این قدرتِ جهانی بود که مندنیپور ساخته بود و نه خام-خیالیِ من. این وسوسهی عصیان شیرین آدمهای قصه بود و نه سست-دلیِ من. در جهان این راوی خبری از کلیشههای معمول نبود، خبری از در صلح بودن با زمین و درخت و آسمان و جنبندگان و جانداران نبود. در داستانهایی که من تا آن روز میشناختم، عشق آدمها را رقیق میکرد، عاشق خاکی را میبوسید که معشوق بر آن قدم گذاشته، ماه را ستایش میکرد که چیزی از چهرهی محبوب در خود دارد، جانوران را آب و دان میداد که گواهِ نازکدلیاش باشند. «شام سرو و آتش» اما جهانِ اتفاقهای معمول نبود.
این نوع از بروز شیدایی، تا سالها چنان در من اثر کرده بود که شالودهی هویتم شده بود. حالا دیگر «اویی» را شناخته بودم که از عشق، تنها عشق را میخواست و نه محبتهای کوچکِ در حاشیه را، و عاطفه به هرچیز خارج از قالب انسانیِ عشق، که معشوق باشد، برایش از معنا خالی بود.
سوای از عشق و آدمها، داشتم «قصه» را هم با مندنیپور میشناختم. یک بار از سر هر کلمه میگذشتم، کلمه بودند. بعد کالبد پیدا میکردند و میرفتند که در خدمتِ راوی باشند در تدارکِ «شام سرو و آتش».
بیش از این هرچه بگویم، شرحِ شیداییست و ستایشِ اویی که جهان قصه و آدمهای نشسته در مقابلش را این همه خوب میشناخته و درون قصه کشیده است. که مندنیپور روایت نمیکرد، احضار میکرد. کلمات را از توی حافظهی مخدوش خود مخاطب احضار میکرد. از خاطرات تاریک و روشن و زخمهای دلمهبسته بیرون میکشید. اینگونه است که هر مخاطبی با زخمهای خودش به مواجههی قصه مینشیند. با کلمات حافظهی خودش راوی را میشناسد و او را زن، مرد، سایه، خیال یا هر چیز دیگری تعبیر میکند.
برای من راوی از جهانِ موازی آمده بود، نه زن بود و نه مرد، نه سایه، نه حقیقت. چیزی بود میان همهی اینها، و این میان-بودگی، همین مرز روشن اما باریک، جایی بود که کلمات مندنیپور خانه کرده بود. در جهان او، کلمه معنا را نمیساخت، میشکست و دوباره از نو سر هم میکرد، آنطور که بشود تویش خوابید، نفس کشید، گریه کرد، مرد و باز از نو زاده شد. مندنیپور راوی سکوتهایی بود که هرگز به زبان نمیآمدند، راوی لایههای پنهان یا بیپرده از اضطرابها، ترسها، شوق و شادی و اندوه و احوالِ آدمی. من میخواستم اینگونه بنویسم و اینگونه ببینم.
من سالهاست که هر بار کلماتم را گم میکنم، سراغ شرق بنفشه و مندنیپور میروم. کلماتش را به امانت میگیرم تا باز برگردم به جهان نوشتن. به کلامآلودگی!
هر بار عشق را گم میکنم، سراغ آن سرداب میروم و آمادهام تا قربانی شوم در آن قتلگاه که هنوز خون بر آن دلمهبسته در خیال من. آدمهای قصهی مندنیپور همانقدر من را میشناسند که من آنها را. سالها نفس به نفسِ آنها بودهام، در عشق و سوگ و رنج و جنون. حالا هم پی خودم میگردم در میانشان. که شاید در جهانی موازی، من بانو میبودم، یا پرندهی کوچکِ گردنآویزش، یا افرایی که افتاد تا سایهاش کم شود.
شرق بنفشه، کتابیست برای آنانی که غنودن بر کابوسِ کلمه را بلدند.
به تو! جانِ جوانی که تازه غلتیدهای به عالمِ کلمه! به تو مینویسم. حالا من سی و چند سالهام و هر بار در شرق بنفشه پرندهای میشوم با چینهدانی پر از کلمه، بر فراز آسمان شیراز، به تماشای آنانی که با حساسیتی فزون از حد میشناسم و دوست میدارم. ذبیح را و ارغوان را، بانو و آیلار و سالومه را. که زندهاند در حافظهی حافظیه و جانِ هفده سالهی من. چینهدانت را از کلمات شرق بنفشه پر کن و پرندهای باش بر فراز آسمان شرابآلود شیراز. حالا که میدانی رازی پنهان است در سایهی کلماتی که میخوانی، شهدِ شرابِ مینو به کامت باشد. من این را از ذبیح و ارغوان آموختم.
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد