

پدربزرگم دیروز مرد. هفتم تیرماه، کمتر از سه ماه بعد از آنکه در حملهی موشکهای اسرائیلی-آمریکایی، دخترش، دامادش و دو نوهاش را از دست داد، قلبش ایستاد. اما اگر بخواهم دقیقتر بگویم، مرگ او از همان روزی شروع شده بود که جنگ، خانهمان را با خبر کشته شدن آن چهار نفر عزادار کرد. قربانیان جنگ فقط آن چهار نفر نبودند؛ او هم بود، و بعد از او ما هم بودیم، و خانهای که از آن روز به بعد دیگر هیچوقت مثل قبل نفس نکشید. مرگش شبیه خاموش شدن ناگهانی چراغی نبود که یکباره تاریکی را به اتاق بریزد؛ بیشتر شبیه لحظهای بود که کسی دوشاخه را از برق میکشد و دستگاه، هنوز چند ثانیهای باقیماندهی انرژیاش را مصرف میکند، بعد آرام و بیصدا از کار میافتد.
نمازش را خواند، طبق عادت بیستسالهاش نماز پدر و مادرش را هم بهجا آورد. مثل همیشه زبالهها را جلوی در گذاشت. این کار برای او فقط یک عادت نبود؛ نوعی نظم دادن به روز بود، انگار تا وقتی کیسهی زباله سر جایش قرار نگیرد، روز شروع نشده باشد. همیشه سر گذاشتن آشغالها دمِ در با مامانخورشید بحثشان میشد. مامانخورشید میگفت: «لازم نیست صبح به این زودی آشغالها را ببری دمِ در.» و بابابزرگ میگفت: «نه! جورِ دیگری نمیشود!» بعد به اتاقش برگشت، روی تخت دراز کشید و قلبش برای همیشه از تپیدن ایستاد. اگر بخواهند در گواهی فوت چیزی بنویسند، احتمالاً خواهند نوشت: «ایست قلبی»؛ واژهای خشک، اداری، بیاحساس؛ مثل برچسبی که روی پرونده میچسبانند تا چیزی را از چشم بقیه پنهان کنند. اما من فکر میکنم مرگ او خیلی پیشتر از دیروز شروع شده بود؛ شاید همان دوشنبهای که خبر رسید دخترش، دامادش و دو نوهاش دیگر هرگز به خانه برنمیگردند. شاید همان لحظهای که فهمید خانهای که تا دیروز پر از صدای سلام، خنده، رفتوآمد و بوی غذا بود، قرار است برای همیشه بخشی از خودش را از دست بدهد. بعضی آدمها در یک روز نمیمیرند؛ آرامآرام، با هر خبری که از دست میدهند، با هر صندلی خالی دور سفره، با هر تلفنی که دیگر زنگ نمیخورد، با هر درِ بستهای که منتظر باز شدنش میمانند، کمی از زندگی در آنها خاموش میشود.
پدربزرگم یکیدو سالی بود که فراموشی گرفته بود؛ از همان فراموشیهای کوچک و روزمره که اولش کسی آنها را بیماری حساب نمیکند. چند نان سنگک اضافه که یادش رفته بود خریده، چند سؤال تکراری، چند کلید گمشده، چند بار صدا زدن اسم کسی که چند دقیقه قبل دربارهاش حرف زده بود. گاهی وسط حرف، مکث میکرد و نگاهش را به جایی دورتر از اتاق میدوخت، انگار دنبال جملهای میگشت که از دستش فرار کرده باشد. هنوز میشد به آن خندید. هنوز وقتی میگفت: «یادم رفت»، کسی وحشت نمیکرد. هنوز فراموشیاش بیشتر شبیه پیر شدن بود تا فروریختن ذهن. ما هم مثل خیلی از خانوادهها، این نشانهها را با مهربانی و کمی شوخی رد میکردیم؛ میگفتیم سن است، خستگی است، حواسپرتی است. هیچکس دوست ندارد زودتر از موعد اسم بیماری را روی چیزهایی بگذارد که هنوز میشود با آنها کنار آمد.
آن روز که خبر کشته شدن فاطمه، محمدرضا، عباس و مهرسا را به او گفتند، اول فقط نگاه کرد. نگاهش نه خالی بود، نه پر؛ چیزی میان این دو، مثل آدمی که هنوز نمیداند باید به چه چیزی اعتماد کند. بعد با صدایی که انگار از ته چاهی دور میآمد، گفت: «نه… اشتباه نمیکنید؟» این جمله را نه از سر انکارِ لجوجانه، بلکه از سر ناتوانی در پذیرفتن گفت. آدم وقتی با چیزی روبهرو میشود که از ظرفیت ذهنش بزرگتر است، اول به اشتباه بودنش امید میبندد. بعد که دیگر هیچ راهی برای انکار نماند، گریه کرد؛ با همان دستمال یزدی چهارخانهای که سالها از جیب پیراهنش جدا نمیشد. دستمالی که همیشه بوی گلاب و عطر لباسهای قدیمی میداد، کمی نمکشیده بود، لبههایش از شستوشوی زیاد نرم شده بود و انگار از سالها قبل برای چنین روزهایی آماده شده بود. موقع رفتن عمومصطفی به آمریکا هم با همین دستمال به گوشهای پناه برده بود و در خلوت خود اشک ریخته بود. چند ساعت بعد از شنیدن خبر، آرام از یکی از ما پرسید: «گفتن کی مرده؟»
همان لحظه فهمیدیم قرار است وارد شکل تازهای از سوگ شویم؛ سوگی که فقط یک بار اتفاق نمیافتد. از آن روز به بعد، پدربزرگ هر بار برای اولین بار عزادار میشد. هر بار که اسم فاطمه میآمد، چهرهاش فرومیریخت، ابروهایش جمع میشد، دستش ناخودآگاه میرفت سمت جیبش، دستمال را بیرون میآورد و همان اشکهایی را میریخت که انگار تازه خبر را شنیده باشد. بعد دوباره میپرسید: «یعنی... واقعاً؟» و ما باید دوباره میگفتیم بله. دوباره. دوباره. دوباره. هیچوقت فکر نمیکردم آدم مجبور شود مرگ یک نفر را دهها بار برای پدرش تعریف کند؛ هر بار با همان درد، هر بار با همان بغض، هر بار با این امید کودکانه که شاید این بار کمتر بشکند، اما هر بار بیشتر از قبل فرومیریخت. تکرارِ خبر، بهجای اینکه از سنگینیاش کم کند، آن را بیشتر میکرد. هر بار که میگفتیم، انگار دوباره همان لحظهی اول را زندگی میکردیم؛ لحظهای که تلفن زنگ زد، صدا لرزید، جملهها نصفهنیمه شدند و بعد همهچیز از هم پاشید. جنگ برای ما فقط همان روزی نبود که خبر رسید؛ هر بار که مجبور میشدیم آن خبر را تکرار کنیم، انگار جنگ دوباره از نو شروع میشد.
گاهی از خودمان خجالت میکشیدیم. دلمان نمیآمد حقیقت را تکرار کنیم، اما اگر نمیگفتیم، ساعتها دنبالشان میگشت. میپرسید فاطمه چرا نمیآید. میگفت چرا موتور محمدرضا هست و خودش نیست؟ میپرسید حاجعباس خانه است؟ راستی مهرسا کجاست؟ رفته مهدکودک؟ گاهی حتی با اطمینان میگفت: «امشب شام میآیند.» و ما میفهمیدیم ذهنش برای حفظ خودش، صحنهای موازی ساخته است؛ صحنهای که در آن هنوز همه زندهاند و فقط دیر کردهاند. بعد وقتی حقیقت را میشنید، صورتش در چند ثانیه پیرتر میشد؛ انگار همهی چینهای صورتش یکباره عمیقتر شوند. انگار هر بار بخشی از جانش همانجا جا بماند. ما هم هر بار، پیش از گفتن، چند ثانیه مکث میکردیم؛ نه از سر بیرحمی، از سر ناتوانی. هیچکس برای گفتن چنین خبری آموزش ندیده است. هیچکس بلد نیست چطور باید مرگ را طوری تکرار کند که کمتر درد داشته باشد.
کمتر از سه ماه گذشته بود، اما زمان دیگر برای ما مثل قبل حرکت نمیکرد. روزها را با تقویم نمیشمردیم؛ با مراسم ختم، با چهلم، با رفتن به بهشتزهرا، با فاتحه خواندن، با شستن استکانهای مهمانها، با جمع کردن صندلیهای عزاداری، با پنجشنبههایی که مامان حلوا میپخت و با تمام شدن خرماها و سفارش دوبارهی آنها میشمردیم. خانهمان بهجای اینکه با فصلها و مناسبتهای معمول شناخته شود، با رفتوآمد آدمهای سیاهپوش، با صدای آهستهی سلام و تسلیت، با بوی چای تازهدم، گلاب و حلوا شناخته میشد. آنقدر به بهشتزهرا رفته بودیم که مسیرش را از حفظ شده بودیم. پیچهای جاده، ورودیهای قطعهها، بوی خاک، صدای قرآن، صدای کلاغها، بطریهای آب روی قبرها، شاخههای گل نیمهخشک، همه تبدیل شده بودند به بخشی از زندگی روزمرهمان. انگار خانهی دوم ما شده بود؛ خانهای که هیچکس دلش نمیخواست آن را بلد باشد. حتی سکوت آنجا هم برایمان آشنا شده بود؛ سکوتی که با اشک پدران و مادران داغدار، صدای بیل، زمزمهی فاتحه یا خشخش برگهای خشک شکسته میشد. همسایههای عمهفاطمه و خانوادهشان را میشناختیم، قبر بغل عموعباس یک زوج جوان بودند و روبهروی مهرسا جوان سربازی که در تهرانپارس کشته شده بود.

حالا جمعهها، بهجای اینکه در خانهی عمهفاطمه دور هم جمع شویم و آن زرشکپلو با مرغهای معروفش را بخوریم، خودمان را باید بر سر خاکش میرساندیم. عمه از صبح زود آشپزخانه را در اختیار میگرفت. زرشک را با حوصله تفت میداد، خلال بادام را جداگانه آماده میکرد و مرغها را آنقدر آرام میپخت که گوشتشان با فشار قاشق از هم باز میشد. هنوز هم اگر جایی بوی زرشکِ داغشده در کره را حس کنم، اولین تصویری که به ذهنم میآید، آشپزخانهی اوست؛ نه هیچ رستورانی، نه هیچ مهمانی دیگری. همیشه سر سفرهی غذا عموعباس با شوق میگفت: «برنجش خوب شده؟ من دم کردما!» و عمه میزد زیر خنده، همهی ما میزدیم زیر خنده. اما صدای خندههای عمه با همهی خندهها فرق داشت، خندههای عمه در فامیل و آشنا معروف بود. محمدرضا هم محال بود سر نوشابهخوردن مامانخورشید با او شوخی نکند! و مهرسا... مهرسا همیشه دور سفرهی غذا طواف میکرد تا بالاخره تصمیم بگیرد که کجا بنشیند و چه خوشسعادت بودم که میگفت: «میخوام پیش آجی زهرا بشینم.» آن لحظه جهان متعلق به منی بود که برگزیده شده بودم. دیگر اما باید خودمان را به خاکشان میرساندیم. سفرهای که قبلاً در خانه پهن میشد، حالا در ذهنمان جمع شده بود و جایش را به سنگ سرد قبر داده بود. دیگر هیچچیزی شبیه به برگزیدهشدن نبود.
از مرگ خسته شده بودیم. از عزاداری خسته شده بودیم. از لباسهای مشکی که دیگر فرصت نکرده بودیم از تنمان دربیاوریم. از تلفنهایی که هر بار با زنگ خوردنشان قلبمان فرو میریخت. از اینکه هر روز باید همان داستان را برای آدمهای تازه تعریف میکردیم. از اینکه هر بار کسی میپرسید: «دقیقاً چه شد؟» مجبور بودیم دوباره همهچیز را زندگی کنیم. از گریه کردن خسته بودیم؛ حتی از دلداری دادن به دیگران هم خسته بودیم. خستگی ما فقط جسمی نبود؛ نوعی فرسودگیِ عاطفی بود که در آن، آدم دیگر حتی برای اندوه هم انرژی ندارد. بعضی شبها، وقتی خانه ساکت میشد، میفهمیدیم که سوگ فقط اشک نیست؛ بیخوابی است، بیاشتهایی است، فراموش کردن ساعت است، نشستن و خیره شدن به یک نقطه است و این حس که انگار چیزی درونت مدام دارد از نو میشکند. جنگ همینطور ادامه پیدا میکند؛ نه فقط در خبرها، که در بدن آدمها، در خوابشان، در اشتهایشان، در حافظهشان.
کمکم جملهای را از آدمها میشنیدیم که هیچوقت فکر نمیکردم روزی اینقدر دردناک باشد. دیگر نمیگفتند: «تسلیت میگوییم.» میگفتند: «دوباره تسلیت میگوییم.» همین یک کلمه، «دوباره»، تمام زندگی ما شده بود. دوباره بهشتزهرا. دوباره مراسم. دوباره خرما. دوباره چای. دوباره قرآن. دوباره اشک. دوباره آغوشهایی که نمیدانستند دیگر چه بگویند. دوباره نگاههایی که از سر همدردی پایین میافتادند. انگار خود سوگ هم از تکرار خسته شده بود، اما دست از سر ما برنمیداشت. «دوباره» فقط یک قید نبود؛ اعترافی بود به اینکه مصیبت ما تمام نشده، فقط شکلش عوض شده است. هر بار که این کلمه را میشنیدیم، حس میکردیم انگار کسی روی زخمِ هنوزبازِ ما دست میگذارد و یادآوری میکند که این پایان ماجرا نیست.
هنوز جای چهار نفر را یاد نگرفته بودیم که خالی ببینیم. هنوز موقع غذا کشیدن، ناخودآگاه تعداد بشقابها را اشتباه میشمردیم. هنوز با شنیدن صدای آسانسور، برای یک لحظهی کوتاه خیال میکردیم شاید یکی از آنها برگشته باشد. هنوز لباسهایشان، کتابهایشان، عطرشان، لیوان نیمهکارهای که آخرین بار استفاده کرده بودند، همه در خانههایمان حضور داشتند. خانه پر از نبودن بود. این «نبودن» فقط در اتاقها نبود؛ در راهرو، در آشپزخانه، پشت در، کنار تلفن، روی مبل، حتی در ظرفهای نشسته و پردههای نیمهکشیده هم خودش را نشان میداد. هر چیز کوچکی میتوانست ناگهان ما را به یادشان بیندازد: یک قاشق جامانده، یک تکه نان خشک، یک پیام خواندهنشده، یک صندلی که کسی دیگر رویش نمینشست. جنگ فقط آدمها را نمیبرد؛ جای خالیشان را هم در خانه میگذارد و آن جای خالی از خودشان ماندگارتر میشود.
پدربزرگ اما هنوز برای آنها فردا داشت. هنوز خیال میکرد دخترش از سفر برمیگردد. هنوز گاهی رو به در مینشست. هنوز با شنیدن صدای پا در راهرو سر بلند میکرد. گاهی حتی میپرسید: «چرا دیر کردند؟» و ما نمیدانستیم باید چه بگوییم. ذهنش نمیتوانست جهانی را بپذیرد که در آن دخترش وجود نداشته باشد. شاید این تنها راهی بود که مغزش برای زنده ماندن پیدا کرده بود؛ انکار، فراموشی و دوباره عاشق شدن به امیدی که دیگر وجود نداشت. او در این انکار، تنها نبود؛ ما هم تا حدی با او شریک بودیم. چون هر بار که حقیقت را میگفتیم، انگار خودمان هم مجبور میشدیم دوباره باور کنیم که این فقدان واقعی است و هیچ راه برگشتی ندارد.
دیروز که رفت، همه گفتند قلبش ایستاد. اما ما که این سه ماه را کنارش زندگی کرده بودیم، میدانستیم قلب او مدتها بود که آرامآرام از کار افتاده بود. هر بار که خبر را از نو شنید، تکهای از آن قلب از تپیدن دست کشید. هر بار که اشکهایش را با همان دستمال چهارخانهی معروفش پاک کرد، چیزی در وجودش تمام شد. دیروز فقط آخرین ضربان ثبت شد؛ مرگ واقعی او مدتها بود آغاز شده بود. اگر بخواهم دقیقتر بگویم، او از لحظهای مرد که فهمید دیگر نمیتواند برای برگشتنِ آنها انتظار بکشد، اما هنوز مجبور بود هر روز وانمود کند که انتظار دارد. و این، شاید یکی از بیرحمترین شکلهای مرگ باشد: زنده ماندن بعد از جنگ، با بدنی که هنوز راه میرود، اما هر روز کمی بیشتر از درون خالی میشود.
عجیب است که مرگ، برای بعضی آدمها آن لحظهای نیست که بدن دیگر کار نمیکند. مرگ گاهی خیلی قبلتر میآید؛ وقتی آدم دیگر کسی را ندارد که برایش منتظر بماند. وقتی یک صندلی همیشه خالی میماند. وقتی شمارهای را در تلفن نگاه میکنی و میدانی دیگر کسی آن طرف خط نیست. وقتی دستت ناخودآگاه به سمت گوشی میرود تا خبری بدهی و ناگهان یادت میآید کسی نیست که خبر را بشنود.
حالا دوباره باید لباس مشکی بپوشیم، دوباره به بهشتزهرا برویم، دوباره کنار قبری بایستیم که این بار یک نفر دیگر از خانواده را در خودش جا داده است. اما این دیگر فقط سوگ نیست؛ شبیه خانهای است که هر بار چراغش خاموش میشود و از زیر آوارش یک اسم تازه بیرون میکشند. جنگ برای ما تقویم نساخت؛ قبر ساخت. و ما هر روز، کمی بیشتر، زیر همان خاکی میرویم که هنوز روی آن راه میرویم. ما معمولاً جنگ را با صدای انفجار به یاد میآوریم؛ با تصویر ساختمانهای ویران، دود، آتش و آدمهایی که در لحظهای کوتاه از زندگی حذف میشوند. اما جنگ یک زندگی دوم هم دارد؛ زندگی آرام و بیصدایی که بعد از آن شروع میشود. جنگ در خانههایی ادامه پیدا میکند که هنوز چراغ دارند، اما دیگر کسی در آنها آواز نمیخواند. در آشپزخانههایی که هنوز غذا پخته میشود، اما یک نفر کمتر پشت میز نشسته است. در خانوادههایی که باید یاد بگیرند چگونه با جای خالی زندگی کنند. در خانهای که صدای خندههایش دور و دورتر میشود.
«دوباره»؛ کلمهای کوتاه، اما سنگینتر از هر جملهای که در این سه ماه شنیدیم. دوباره یعنی هنوز تمام نشده. یعنی هنوز چیزی از آن روز باقی مانده که باید دوباره از سر بگذرانیم. دوباره یعنی وقتی فکر میکنی شاید زخم کمی بسته شده، دستی میآید و آن را باز میکند. دوباره یعنی جنگ فقط یک بار اتفاق نمیافتد؛ جنگ هر بار که کسی نامِ ازدسترفتهای را میآورد، هر بار که عکسی دیده میشود، هر بار که صندلی خالی سر سفره دیده میشود، دوباره اتفاق میافتد.
من ۱۷ فروردینماه، خانوادهی چهارنفرهی عمهام را در حملهی موشکهای اسرائیلی-آمریکایی از دست دادم و هفتم تیرماه، پدربزرگم بر اثر ایست قلبی از دنیا رفت. و ناگهان جهان برای ما خالیتر از همیشه شد؛ پنج نفر، پنج آدم، پنج عزیز نزدیک.-ن
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد