

دلخور بودم که اسفند تهران را از دست دادهام؛ اسفندِ -اگر بشود اسمش را گذاشت- بیتشویش و آسودهی شهر را. اسفند سال قبل را، وسط وقفههایی که میشد از آزمایش و دیالیز و شیمیدرمانی گرفت، توی خیابانها پرسه زدم، بیاینکه لحظهای حواسم از این پرت شود که مامان چند ماه دیگر بیشتر زنده نیست. مردنش -نوشتنش آسان نیست- آسودهام کرد. بار رنجی کهن و نزدیک بر زمین گذاشته شد، و تکهای از حفرهی خالی بزرگ را پیاده رفتنها و پرسههای پیاپی در شهر پر کرد. به تهران برگشته بودم؛ بعد از سالها دوری. سین ازم پرسیده بود دلتنگ تهران میشدی توی این ۱۲ سال؟ و گفته بودم نه، دلتنگیِ نزدیکِ روباز دستکم نه؛ باید برمیگشتم که بدانم دلبستگی به چه شکلهای ناپیدا و دور و بعیدی درون آدم خانه میکند. اسفند ۱۴۰۴ را جنگ ازم گرفت. امید بهار تهران هنوز با من بود.
چند روز بعد از شروع جنگ رفته بودم مهرشهر، پیش بابا. در سکوت و خلوت، یا ترس و تاریکی و تنهایی؛ و لابهلایش، دیدار با کسانی آشنا در شعاع چند کیلومتری خانه. حساب کرده بودم که از باغ سیب آنطرفتر نمیروم. باغ مرز من شده بود با جهان آن بیرون، که جز از خلال خطی نوشتنها و گاهی چند مکالمهی تلفنی، ازش بیخبر بودم. و جهان این سوی باغ، گاه امن و آشنا و گاه غریب و هراسآور بود. گاهی توی خیابانهایش قدم میزدم و زمین زیر پایم بود؛ گاهی از کنار کلانتری یا مسجد خیابان اصلی میگذشتم و مرگ نزدیک و رویاروی و، باز، بیهوده بود. آدم وسط تنهایی و جنگ نسبتش را با واقعیت از دست میدهد. خیابان همان خیابان بود، اما من همان عابری نبودم که همین هفتهی قبل، روز قبل، یا ساعتی قبل، از آن گذشته بود. دلهرهها و تشویشها جان میگرفتند و رنگ میباختند و باز از نو.
نوروز رسید. بالاخره دل به دریا زدم که برگردم تهران. قرار بود در خانهی یوسفآباد جمع بشویم و هرکس گفته بود میآید/نمیآید و تصمیم را موکول کرده بود به همان صبح اول. و شوق، سرآخر، جای ترس را گرفته بود. در خانهی دوطبقهی سالهای دور جمع شده بودیم، آغوش گشوده بودیم، و به سیاق همان سالها دبلنا بازی کرده بودیم. توی مسیر، ساختمانهای ویرانهی -به شکل غریبِ کارتونیای- دلورودهبیرونزده دیده بودم و خانههایی هنوز خرابمانده از جنگ قبل. تهران خلوت بود و نفس تازه میکرد و بر خود میلرزید.
روز دوم عید را با جمع کوچکی نشسته بودیم در فضای بیرون کافهای در نیاوران. هیاهوی جلوی کافه هیچ نسبتی با تهرانی که هفتههای قبل، از دور تصور کرده بودم نداشت. صدای درهم موسیقی و خندهها و حرفها و کارد و چنگالها جنگ را بیاعتبار میکرد. جمع پراکنده شد و من نیم ساعتی، مردد، سر جا ایستادم که پیاده راه بگیرم تا قرار دیدار بعدیام در پاسداران؟ و نتوانستم. فرقی میکرد وقت حملهی احتمالی پیاده باشی یا توی ماشین غریبهای؟ هی روی نقشه راهها را رصد کردم و چند تا خیابان دورتر رفتم و سر چهارراه بعدی پا سست کردم. چند قدم آنطرفتر از شلوغی کافهی صبح دوم عید، خیابان به شکل هراسآوری خلوت بود و دوباره به یادت میآورد که شهر چهرهای عادی ندارد. ثانیههایی طولانی اینپا آنپا کردم و آخر دکمهی درخواست ماشین را روی برنامهی تاکسی تلفنی زدم. اتاقک فلزی ماشین و حضور غریبهای پوستهای از امنیتی پوشالین دورت میکشید. میگذاشت که یک لایه از خالی هولناک پیرامون فاصله بگیری و چیزها را روی دور تند ببینی. رسیدم به خانهی دوستم و دقایقی نگذشته، باز بیقرار برگشت بودم، قبل از اینکه هوا رو به تاریکی برود.
روز چهارم عید. دریا خوانده بودم. در تهران نمیشد ماند و از تهران دور نمیشد ماند.

شمال روزهای جنگ، شکل تازهای از تحرک شهری داشت. انگار تهران را، بخشهایی آراسته و اتوکشیده و منفک از بافت شهری درهم و دیوانه و آشنا را، برداشته باشی گذاشته باشی در جغرافیای دیگری، و یک تصویر سادهی واحد را از آن نگه داشته باشی. در اتوبوس تهران-تنکابن نشسته بودم و توی ترافیکِ گویی ابدی جادهی ساحلی، چشمم به شمایل سرزندهی شهرهای شمالی بود. آدمهایی کفشهای شستهی سفید به پا و کیف یکوری حمایل شانه و شلوارکپوش، با رخت و ریخت و عادتهای روزمرهی شهری طبقهی متوسط، در صفهای دراز فروشگاههای روشن با سقفهای بلند و حروف ریز لاتین بر صفحهی وسیع سردرها، جعبهی شیرینی و لیوان کاغذی بهدست، بیرونزنان از کافهها و قنادیها، در پسزمینهی بناهای نوساز سنگی بلند و شکوه ساختگی ساختمانها، جابهجا لابهلای دیوارهای کوتاه قدیمی و درها و نردههای زنگزده و بازارهای محلی و زنهای چادربهکمربسته و شمایل آفتابسوختهی مردها. و انگار که این عادیترین نماهاییست که از جامعهی محلی -که بهنظر مدتهاست که از محله بودن ساقط شده- میشود دید. همزیستیای بهظاهر پذیرفته و متعارف، که اگر لایهی رویی را کنار بزنی، لحظهای از اعجاب دست برنمیدارد. انگار پوششی شیشهای که ممکن است هر لحظه به تماس سرانگشتی درهم بشکند و پودر شود و فروبریزد.
حالا شکل تازهای از اجتماعات و شبکههای محلی مهاجران کوتاهمدتِ گریختهازجنگ در این شهرها سر برآورده بود. دستههای کوچک و بزرگ آدمهای ساکن یک خانه، میزبانها و جمعیتی از میهمانها از شهرهای مختلف، که در نقطهای مشترک گرد آمدهاند و در این فاصله، مدام از شهری به شهری و از محلهای به محلهای و از خانهای به خانهای حرکت میکنند و به دیدن آدمهایی دیگر میروند و در نقطهای به هم میرسند و میهمانها و میزبانها جا عوض میکنند و باز سر جای اول برمیگردند. شکلی از کنار هم قرار گرفتن و از هم گذشتن و حرکت و سیالیت بیسابقهای که جز در این مقتضیات و مختصات تازه ممکن نیست.
در خانهی روستایی بزرگ و بازسازیشده در بلندیهای رامسر نشانی از جنگ نبود. میدانستم که این اشکال و شیوههای تازهی زیست روزمره بهواسطهی جنگ است که میسر شده. اما شنیدن صدای گاهگاه جنگندهها هم به تجربهای که همین چند روز پیش در تهران از سر گذرانده بودم نزدیکم نمیکرد. شکافی نهچندان کوچک بین من و واقعیتی که همین اخیراً، پیش از سفرم به شمال، تجربهاش کرده بودم فاصله میانداخت. تهران دور بود و جنگ دور بود و واقعیتِ نزدیک همین صبحانهها بود که پشت میز چهارنفره میخوردیم و ساعتهای میانی روز که به اتاقهایمان میرفتیم و چیزی مینوشتیم یا میخواندیم، و ناهارهای مختصر و چرتهای کوتاه بعدازظهر و غذا دادن به سگها و گربهها و گفتوگوهای عصرگاهی و شام پختنها و معاشرتهای شبانه روی بالکن وسیع بلند، رو به روشناییهای شهر و دانستن دریا در دوردست. و نگرانی و ترس و تعلیق، که هر بار در هر کدامِ ساکنان موقت آن خانه خودش را به شکلی نشان میداد.
بعدِ هفتهها بیخبری به دوستم در آمریکا زنگ زدم. صدایم را که شنید بیدرنگ پرسید که چرا زودتر تماس نگرفتهام و زد زیر گریه. موقعیت خلاف انتظار من پیش رفته بود. ازجنگگریختگی من به سایه رفته بود. حالا من بودم که باید به سؤالهایش دربارهی تهران جواب میدادم و دلداریاش میدادم که شهر آنقدرها هم که از دور به نظر میرسد ویرانه نیست. اینطور نیست که پایت را از خانه بیرون بگذاری و در هر گوشهای نشانی از خرابی ببینی. حتی ممکن است مسافتهایی طولانی را طی کنی، بیاینکه ردی از ویرانی به چشمت بخورد. [برعکس همین حرفها را دو سه روز بعد به آنیکی دوست دیگرم، که او هم ساکن آمریکاست، و شوقش را از جنگ پنهان نمیکرد میزدم.] بعد فکر کردم که منِ -برای چند روز- دور از تهران صلاحیت گفتن این حرفها را، که شهر ویران شده یا نه، ندارم. بعد باز فکر کردم منِ -تا چند روز دیگر- مستقر در تهران هم در جایی نیستم که تصویری درست از آنچه در تهران میگذرد به دست بدهم. نمیدانم حادثه باید چقدر نزدیکت باشد، یا چند حادثه را از نزدیک دیده باشی که گزارهای شبیه «شهر ویران شده» را خاطرجمع به زبان بیاوری. و میدانم که این قطع رابطه با واقعیت صرفاً مختص خارج از ایران و خارج از تهران و خارج از محله نیست. هر میزانی از فاصله با مرکز ماجرا نسبتِ تو را با واقعیتِ آنچه هست تغییر میدهد.
به تهران برمیگردم. جنگ کلافهکنندهتر و عادیتر شده است. باز با احتیاط به خیابانها میزنم و شهر را در فواصلی کوتاه و سنجیده طی میکنم، تا چند روز بعد، آتشبس بهارِ تهران را به من برگرداند.
***
شهر چهرهی شناختهی غریبهواری دارد. انگار آشنای زمانِ درازیندیدهای را در آغوش بگیری و همان لحظه تردید کنی که شانههایش چقدر پذیرای توست، و قدری، به ملاحظه، از فشار دستهایت کم کنی. تهران از طوفان و تندباد -موقت- گذشته، و زیر ضربهی طبلها و چکمهها و پرچمها، خسته و نفسبریده و لگدکوب، یا خوشبینانه استوار، ایستاده است. از خانهی دوستم -که اولینبار همین چند هفتهی پیش در شمال دیدهامش- در خیابان خردمند، به سمت جمالزاده راه میگیرم. چشمم به چنارهای خیابان ایتالیاست و سبز تازهی اول بهار، که تا چشم کار میکند در دو سوی خیابان کشیده شده است. دستههایی از مردمان تیرهپوش و مصمم و پرچمبهدست گاهگاهی از خیابانهای متقاطع به سمت جنوب سرازیر میشوند. نرسیده به وصال، چشمم میافتد به دختر جوان چادرپوشی که تکوتنها از جنوب خیابان به طرف بالا میرود. نگاهش به روبهروست، و پرچمی را در دست چپش پیوسته و بیوقفه به حرکت درمیآورد. خیابان خلوت و ساکت است و، جز من، چشمی در کار تماشا نیست. مدتی سر چهارراه میایستم و دختر را دنبال میکنم که در برهوت خیابان، بینیاز از ناظری که در دل تقبیح یا تحسینش کند، به راهش ادامه میدهد. پرچم موج برمیدارد و در باد تاب میخورد و افتان و خیزان از نظرم محو میشود.
ضلع شمالی خیابان انقلاب را با فرش قرمز پوشاندهاند. هوا تاریک شده است و تابناکی نورافکنها و غرش بلندگوها و تکاپوی پارچهها و بنرها و تابلوها پیادهراه را از شور و وحشتی انباشته است. در کارناوال بیپایانِ این دست خیابان گیر افتادهام. جرئت نمیکنم جز زیرچشمی چیزها را تماشا کنم. نوار میانی خیابان محل استقرار نیروهای امنیتی و ردیف دستها و اسلحههاییست که آسمان را نشانه رفتهاند. در هر قدم غرفهای چیدهاند و سماور غولآسایی علم کردهاند و صدای کرکنندهای به عدد ضربان قلبم اضافه میکند و بعد جایش را به صداها و بخارها و بوها و نورهای جلوتر میدهد. قدم تند میکنم و هیچکسی با ظاهری شبیه خودم در پیادهرو پیدا نمیکنم. دستم را میگذارم روی گوشهایم و شکل آدمی که همزمان نامرئی و انگشتنماست، طول خیابان را با مانع طی میکنم تا به ایستگاه مترو انقلاب برسم و در اعماق زمین پناه بگیرم.
شب بعد، باز چیزی ناپیدا و دعوتکننده، در ایستگاه تئاتر شهر از مترو پیادهام میکند تا اینبار از ضلع جنوبی خیابان این راه را طی کنم. اینبار از میان هیاهوی رهگذرها و دستفروشها و دستههای رویهمانباشته و ردیفهای پهنشدهی کتابها و ریتمها و صداهای درهمروندهی موسیقی از کافهها و خندهها و دستها و سیگارهای روشن درخشان در شب. جدول وسط خیابان حد فاصل دو جهان موازیست که عناصرش در خطکشیهای عابر پیاده یا نقاطی تصادفی و ناگزیر، گذرا با هم تلاقی میکنند، از هم میگذرند و راهشان را میگیرند و میروند. و به رویشان نمیآورند که آتشی ناپیدا زیر خاکستر خیابان شعلهور است.
قدم آهسته میکنم به تماشا. گسستی بیکموکاست، یا رگههایی از بریدگی و بیتعلقی در هر دو سوی خیابان، به شکلی و مرتبهای و میزانی، با من است. با آدمهای ضلع جنوبی خیابان احساس یگانگی -و نه نزدیکی- نمیکنم. سالها دوری از شهر شکافی بین من و واقعیت جاری، و آنها که این واقعیت را از سر گذراندهاند، انداخته است. فاصلهای طیناشدنی میان من و آدمهای دستِ شمالی خیابان جدایی میاندازد. و همین قطعیتِ ناشناخته میگذارد که -بهرغم وحشتی که در دلم میافتد- بر زمین سفتتری زیر پاهایم قدم بردارم. نسبتی نداشتن با آنچه در اطرافم میگذرد، دستکم برای مدتی که رهگذر آن خیابانم، به من هویتی تازه و بیتردید و اطمینانبخش میدهد.
به تماشای این شور و هیاهوی جمعی میایستم، که جمعیت پرشماری از شهر از آن غایباند، و تمنای بخشی از چیزی بودن، جزئی از جریان و حادثه و واقعهای بودن، رهایم نمیکند. باید آنقدر در سمت جنوبی خیابان راه بروم تا دیگر راه رفتن تنها گریختن نباشد. باید این بیتعلقی را پس بزنم و تکهی فراموششدهای از هویتم را به شکلی ایجابی بازبیابم. باید این تردید را کنار بگذارم که من هم عنصری از این جریان درهم و سیال و بیشکل و جاری و در حرکت و دیگرگونیام که در این شبها پا نمیکوبد، مشت گره نمیکند، فریاد نمیکشد؛ راه میرود و تماشا و خیال و تمنا و زندگی میکند، اگر که بتنهای سنگی پیادهروها و ازدحام پایههای پرچمها و تفنگها و وحشت بمبافکنها راه را بر او نبندند.
عنوان از بریدهای از روزنامهی خاطرات ناصرالدینشاه انتخاب شدهاست.
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد