

هر بار از کنار نردههای دانشگاه تهران رد میشوم، سلسلهی عکسهای مشاهیر ایران روی این نردهها، رشتهی هر فکری که از آن سوی خیابان تا به اینجا در سرم بوده را از هم میگسلد. معمولاً هر بار که از آنجا رد میشوم، چند ثانیهای میایستم، در یک یا چند عکس که به من نزدیکترند خیره شوم و بعد به راهم ادامه دهم. ردیفی از عکسهای بزرگان و مشاهیر که وجه مشترکشان علاوه بر شهرت، سابقهی تدریس یا تحصیل در دانشگاه تهران است، برای من بیش از آنکه یک گالری خیابانی از مشاهیر و افتخارات یک دانشگاه باشد، طاقچهی بزرگی است از قاب عکسهای گردگیریشدهای قدیمی که مدتهاست کنار آینهها و شمعدانها و گلدانهای کوچک مصنوعی و جانمازهای بیدقت جمعشده، چیده شدهاند. اگر تا به حال افسون چنین طاقچهای برای لحظاتی خشک و خیرهتان کرده باشد، احتمالاً حس مبهم و به کلمه نیامدنی آن برایتان آشناست.
من با چنین تصویری بزرگ شدهام. عمویی دارم که هیچ وقت ندیدمش. تمام شناختی که از عموجان جعفر دارم، از دو عکس قابگرفته بود که از وقتی به دنیا آمدم، یکی روی طاقچهی اتاق کوچیکهی خانهی عزیز و دیگری روی طاقچهی هال (بعد از تلویزیون، نرسیده به پذیرایی) گذاشته شده بودند. یکی از آنها عکس نوجوانیش است و دیگری آخرین عکس موجود از وی پیش از آنکه برود و دیگر بازنگردد. هنگام نوجوانی خودم، گاهی عزیز و عمهها میگفتند شبیه به دوران نوجوانی عموجان شدهام. چنین شباهتی طبیعتاً باعث توجه بیشترم به آن عکسها شده بود؛ اما از سالها پیشتر، آن دو عکس همواره زمینهساز تخیلات و کنجکاویهای کودکیم بوده است.
اولین بار که با مفهوم «مفقودالاثر» آشنا شدم، هنوز نمیدانستم تلفظ صحیحش چیست؛ لابد از لابلای صحبتهای آدمبزرگهای دور و برم شنیده بودم. برایم توضیح داده بودند «یعنی کسی که گم شده، اثری ازش نیست». با خودم میگفتم مگر آدمگنده هم گم میشود؟ اینکه در کنار دستهبندیهای «شهید»، «جانباز» و «اسیر»، دستهی دیگری هم در منظومهی مفاهیم مرتبط با تلفات سربازان در جنگ به ذهنم اضافه شده بود شامل آنهایی که گم شدهاند، برایم عجیب بود و وصلهای ناجور مینمود. از همان زمان، تحلیلها و تخیلاتم دست به کار شده بودند تا بتوانم بفهمم عموجان چطور گم شده و اساساً اینکه گم شده به چه معنی است؟ الان کجاست و چرا بعد از این همه سال هنوز پیدا نشده؟ در فیلمهای دفاع مقدس دیده بودم گاهی سربازها پلاکهایشان را درمیآورند تا گمنام شهید شوند. همچنین یاد گرفته بودم که بعضی از آنها که اسیر میشوند، اسمشان اعلام نمیشود و تا مدتها اثری از آنها نیست. آیا امکان داشت که اسیر شده باشد و از قضا جزو معدود اسراهایی باشد که هنوز، در دههی هفتاد خورشیدی، آزاد نشده بودند؟
طبق سنت خانوادگی، جمعهها همگی در خانهی عزیز و آقآ (تلفظ خاصی از «آقا» که در کاشان به معنی پدربزرگ است) جمع میشویم. جزء روتینی از این فعالیتهای من در گردهمایی جمعههای آلزیلوچی، تخیل سناریوهای مختلف شده بود. معمولاً ما از ظهر به آنجا میرفتیم و بقیه -به انضمام همبازیهایم- اکثراً از غروب به بعد سر و کلهشان پیدا میشد. در این مدت، یکی از سرگرمیهایم برای پر کردن زمان این بود که در بازهی زمانی بعد از ناهار تا غروب، به اتاق کوچیکه میرفتم، به عکس عموجان خیره میشدم و دقایق نسبتاً زیادی را به تخیل احتمالات گوناگون میگذراندم. طبعاً سناریوهایی که بیشتر دوست داشتم اتفاق افتاده باشد در اولویت بودند؛ مثلاً اینکه در شب عملیات، هنگام پیشروی از خط مقدم، پاتک دشمن باعث آشفتگی و از هم پاشیدن نیروها شده باشد و عموجان و گروهی از همرزمانش، در تاریکی گم شده باشند، در مسیر برگشت به خاک ایران در مناطق مرزی، لباس مبدل پوشیده باشند و تغییر هویت داده باشند تا بعثیها آنها را شناسایی نکنند و به دلیلی مجبور شده باشند سالها در خفا در آنجا زندگی کنند. حتی شاید این هم جزئی از مأموریت مهم و مخفیشان بوده باشد که سالها در گمنامی و غربت به طول میانجامیده؛ یا اینکه در بحبوحهی نبرد، زیر آتش تانکهای عراقی مجروح و بیهوش شده باشد و لابلای کشتهها جا مانده باشد. روز بعد به هوش آمده باشد و کشانکشان خود را به روستایی در آن حوالی رسانده باشد که دست بر قضا اهالی آن از حکومت صدام دل خوشی ندارند. از همین رو او را مداوا کنند و در میان خود مخفی نمایند، اما موج انفجار باعث شده باشد حافظهاش از بین برود و به همین دلیل است که هنوز پس از سالها از وی خبری نداریم؛ ادامه ماجرا هم تصاویری از عموجان در دشداشه و چفیهی عربی است که در کنار اهالی روستا، مزرعه را شخم میزند و از نخلستان خرما میچیند، دختر جوان یکی از مشایخ ده که دل از وی میبرد، خانهای کاهگلی با بز و گاو و فرزندانی دورگه که در آنجا بازی میکنند و آن زن که هنگام پهن کردن لباسها در حیاط، به عموجان لبخند میزند.
وجه مشترک صدها تخیل از این دست در مورد عموجان، زنده نگه داشتن او و توجیه بازنگشتنش بود و بلااستثناء در همه آنهایی که از این هم بیشتر میپروریدم و ادامهشان میدادم، جستجوی راهی برای برگرداندن وی به پشت درب خانهی عزیز و آقآ جریان داشت. هر وقت که جریان تخیلاتم آنقدر فرصت مییافت که تا انتهای سناریو را بسازد، پایان داستان همواره به عصر جمعهای آفتابی ختم میشد که در میان هیاهوی مهمانی هفتگی، آیفون خانه به صدا درمیآمد و در را که باز میکردیم عموجان را پشتش میدیدیم. گاهی با پوتین و لباس خاکی بسیج، گاهی با دشداشهای سفید و سربند عربی؛ گاهی با پای خودش آمده بود و گاهی روی ویلچر بود؛ گاهی بازویش قطع شده بود و گاهی هم کپسول اکسیژنی همراهش بود. در کمتر از نیمی از سناریوها تنها بود؛ بیشتر مواقع زنی با چادر عربی همراهش بود به انضمام یک یا دو فرزند که فارسی بلد نبودند و همواره دستکم یکی از آنها پسری بود کمابیش در سن و سال خودم. در صحنهی پایانی همهی سناریوها، همزمان که عزیز و آقآ و دیگر فرزندانشان در راهپله، با بهت و اشک و لبخند از آنان استقبال میکردند، من همواره در گوشهای از تصویر، کنجکاوانه و کمی نگران، به دنبال تفاوتهای احتمالی عموجان با تصویری که تا کنون از وی داشتم میگشتم. داستان همواره در همین صحنه تمام میشد و هیچ وقت این پایان باز برایم بسته نشد.
اگر آن عکسهای روی طاقچه نبودند، عموجان هم نبود؟ اگر عکسهای روی نردههای دانشگاه تهران نبودند، صاحبان آن عکسها هم نمیبودند؟ هر چه بیشتر در آن تعمق میکنم بیشتر به پاسخ شک میکنم. اگر کسی نبود که خاطرهای از عموجان برایم تعریف کند، اگر عکسی روی طاقچه نبود که از بزرگترهایم بپرسم «این کیست؟»، اگر در کتابها و تابلوی خیابانها و نردههای دانشگاهها اسمی از دهخدا، هدایت، سیمین، بازرگان، حسابی، و... آورده نشده بود، سرنوشت صاحبان این عکسها چه میشد؟ شاید این عکسها را گذاشتهاند تا وقتهایی که منتظری، در آنها خیره شوی و تخیل کنی و سناریو ببافی – و وجه مشترک تمام سناریوهایت این باشد که یک جوری آنها را برگردانی پشت در «خانه».
ناهار روزهای جمعه هر چه که بود، عزیز همیشه یک قابلمهی کوچک برنج هم در کنارش درست میکرد تا بتواند ته دیگش را سیبزمینی بگذارد. نه عزیز و نه آقآ هیچ کدام علاقهای به سیبزمینی نداشتند. ته دیگها را برای من و خواهرم درست میکرد؛ میدانست چقدر به ته دیگ سیبزمینی علاقه داشتم. هنوز هم هر وقت به کاشان برمیگردم و جمعه ظهر را پیش آنها هستم، طلاییترین ته دیگهای سیبزمینی جهان را از ته همان قابلمه رونمایی میکند و تا مطمئن نشود دیس ته دیگ به من و آیتمهای مورد علاقهی سایر فرزندان و نوهها به هر کدام رسیده، غذا از گلویش پایین نمیرود. عزیز همیشه غذایش را سرد شده میخورد.
عادت داشتم ته دیگها را آخر غذایم بخورم. دوست داشتم آخرین طعمی که در دهانم ماندگار میشود طعم مورد علاقهام باشد. به همین دلیل است که هنوز هم طعم ته دیگ چرب و ترد سیبزمینی من را یاد عکس عموجان میاندازد. هنوز هم عموجان، اتاق کوچیکه، طعم ته دیگ سیبزمینی، صدای هوهوی ممتد دریچهی کولر در خلوت اتاقی در-بسته و طاقچههایی که قاب عکسی روی آنهاست، به ویژه اگر نزدیک به تلویزیون یا واقع در اتاق کوچک باشند، همگی در ذهنم در یک مجموعه جای دارند و هر کدام دیگری را به یادم میآورند.
مجموعههای مشابهی هم در مورد عکسهای روی نردهها و دیوارهای شهرها در ذهنم وجود دارد که هر کدام از اعضایش یادآور دیگریست؛ دهخدا، ادبیات و قفسهی بالایی کتابخانههای عمومی را در ذهنم تداعی میکند؛ دکتر حسابی دانشگاه را؛ چمران بیش از اینکه یک فیزیکدان در لباس چریکی با اسلحهای در دست باشد، در ذهنم آن بلوار در شیراز را تداعی میکند محل تجمع مردم شهر در هر شادی و سوگ است؛ مصدق برایم یادآور نفت، روز خانهتکانی و چهارراه مرکزی کاشان است که بعد از انقلاب به نام آیتالله کاشانی میشناسیمش؛ بهار، ایرج میرزا، ستارخان، کریمخان، امیرکبیر و بسیاری دیگر هر کدام بخشهایی از تاریخ را برایم فرا میخوانند و شریعتی خاطرات نوجوانیام را پیش چشمم میآورد. هر جا همهمهای از مردم با صدای بوق ماشینها و گاز دادن موتورسیکلتها درمیآمیزد، انتظار عکسی را بر دیواری در همان حوالی دارم که هنگام تماشایش، آدمی تازه متوجه صدای گنجشکان میشود که لابلای شاخهی درختان و شکاف دیوارها مخفی شدهاند و هر جا کوچهای ببینم که با عدد نامگذاری شده، جای خالی یک عکس روی دیوارش را حس میکنم که رنگش را آفتاب پرانده باشد و روی پلاکش، فامیلی یکی از اهالی قدیمی آنجا را در کنار «شهید» قرمزرنگی بتوان خواند.
در سالهای پایانی جنگ، شرایط برای ایران روز به روز سختتر میشد. فشار اقتصادی، تأمین منابع برای جبههها و معیشت مردم در سایر نقاط کشور را دشوارتر میکرد و شکستهای متوالی، توان و روحیهی رزمندگان را تحلیل برده بود. در مقابل، صدام موفق به خرید جنگندهها و سلاحهای شیمیایی و غیرشیمیایی جدیدی از فرانسه و آلمان و انگلستان شده بود و کار را برای قوای ایرانی، دوچندان سخت کرده بود. فاو، منطقهای استراتژیک در عراق که دسترسی این کشور را به آبهای آزاد مهیا میکرد، دیگر به همان راحتی که فتح شده بود قابل نگهداری نبود. رژیم بعث به شکلی دیوانهوار شروع به حملات شیمیایی به مناطق مرزی کرده بود و خاک خودی و غیرخودی نمیشناخت. تا سالها بعد، ایرانیان و مرزنشینان کرد و عرب عراق از معدود جوامعی بودند که با نامهایی مانند «سارین» آشنایی داشتند، تفاوت اثر عامل اعصاب و خون را میدانستند و «خردل» برایشان صرفاً یک نوع سس نبود.

یکی از سناریوهای نه چندان محبوبم این بود که شاید آن روز که عموجان در فاو گم شد ماسک زده بود. لابد این را هم در فیلمها یا مستندهای جنگ دیده بودم که ماسک شیمیایی دید را محدود و جهتیابی را سخت میکند. اما مطمئنم که اولین بار خودم کشفش کردم؛ در مقطعی از کودکی، ماسکی پلاستیکی داشتم که به شکل چهرهی یک حیوان بود که به درستی به خاطرش نمیآورم؛ شاید شیر، گاو، میمون یا پلنگ. اما آنچه خوب به خاطر میآورم درد ناشی از برخورد سرم به کمد، انگشتان پایم به پایهی میز و ساق پایم به پله بود. ماسک پلاستیکی من فقط دو سوراخ کوچک در جلوی چشمها داشت و حتی دهانش بسته و بیروزنه بود. لابد مواقعی که در خانه مشغول دویدن و بازی با ماسک بودم این سناریو در مورد عموجان پرورده شده باشد. از آن دو سوراخ کوچک چیز خاصی پیدا نبود. تنفس که به شکل عادی هم زیر آن ماسک آسان نبود، بعد از دقایق متوالی دویدن و تعقیب و گریز با دیوها و هیولاها، منقطع شده بود و همریتم با بالا و پایین رفتن سینهام، هُرم بازدمم به روی صورت دمکرده و خیس از عرقم برمیگشت. بوی پلاستیک عادی نمیشد و ششهایم در تمنای اکسیژن بازدم را به پایان نرسانده فرمان دم میداد. شاید عموجان هم به نقطهای رسیده باشد که در سرش تقلایی دیوانهکننده به وجود آمده باشد بین میل غریزی به برداشتن ماسک و نفس کشیدن، و منطقی که میداند آن بیرون فقط مرگ است که تنفس میشود. شاید هم دختربچهای دیده از اهالی منطقه که در کنار جسد والدینش در حال جان دادن است و ایدهی کلیشهی فیلمهای دفاع مقدسی را در واقعیت رقم زده باشد.
فاو را هیچ وقت ندیدم ولی قاعدتاً باید خاکش سرخ باشد. در نوجوانی، با آنکه میتوانستم از لحاظ منطقی بپذیرم که آنجا هم منطقهای است مثل سایر مناطق شهری و حومهی شهری امروزی، همچنان تصورم از آنجا تصویری شبیه به چرنوبیل، سالها بعد از رها شدن به حال خود یا صحرای نوادا سالها بعد از چندین بار آزمایش هستهای بود. هنگامی هم که یک سال در تعطیلات نوروز، با کاروانهای راهیان نور به بازدید مناطق عملیاتی آن زمان میرفتیم، نزدیکترین فاصلهمان تا فاو، مناطق این سوی مرز بود. دستکم این سوی مرز شبیه به همان چیزهایی بود که در فیلمها دیده بودم؛ خاکریزهای مصنوعی در دشتهای لخت و بیابانی، در جاهایی نیزارهایی که باد از درونشان سوت میکشید، سنگرهای پراکندهی ساختهشده با گونیهای خاک و آفتاب تند و تیز. صدای ضعیف و ممتد تکان خوردن پرچمهایی که جا به جا، در نقاط مختلف نصب شده بودند تا به کمک زنجیرهای دور تا دور منطقه، محدوده بازدید را معین کنند، سکوت دشت را بیشتر پیش گوش مینمایاندند. سرعت پایین حرکت آقآ و عزیز، و به تبع آنها سایر همراهانم، باعث شده بود از آنها جلوتر بیفتم و گوشه گوشهی منطقه را با حوصله ببینم و زمان و خلوت کافی برای مشاهده و تخیل کردن داشته باشم.
خیره به یکی از تابلوهای کوچکی بودم که در جاهای مختلف منطقه میشد دید و روی آنها از بازدیدکنندگان خواسته شده بود خاک منطقه را لمس نکنند چرا که همچنان احتمال آلوده بودن به بقایای مواد شیمیایی وجود دارد. ناگهان سکوت دشت پشت سرم شکست؛ به عزیز گفته بودند اینجا آخرین جایی است که عموجان در آن دیده شده و سپس همراه سایر همرزمانش به فاو اعزام شده است. باید چند ثانیهای پس از همین اتفاق بوده باشد که آن صدا را شنیدم؛ صدایی شبیه به نعرهی اژدهایی زخمخورده در جای خود خشکم کرد که خشم و نالهی موجود در استیصال آخرین رعشهاش درون آدمی را تهی میکرد. پیرزن ریزاندامی که منبع آن صدای مهیب بود، طول قدمهایش از طول کف پایش کمتر است و تن صدایش چنان است که صبحهنگام که از پنجره صدای گنجشکها میآید، اگر صحبت کند، صدایش شنیده نمیشود. با این حال چنان فریاد زد «جعفر...» که همهی آن دشت برای لحظهای از بدیهی بودن این حقیقت جا خوردند که نام همهی گمشدههای جهان جعفر است و وقتی سرگردان شده بود که رو به کدام سو بپرسد «... جعفر کجایی مادر؟...» چنان قدمهای بلندی برمیداشت که عموجان حسین که بازویش را گرفته بود، از وی جا ماند. شاید عموجان حسین هم مانند من و سایر حضار، در تطبیق آن صدای کلفت و بلند، بر چنین حنجرهی نحیفی، برای لحظاتی مبهوت شده باشد. همه چیز در چند ثانیه رخ داد؛ مدت زمانی که طول میکشد تا همین چند جمله و شبهجمله کوتاه ادا شود. اما از آن چند ثانیهها بود که برای همه عمر در هر یادآوری، بارها در ذهن بازپخش میشود؛ از آنها که ممکن است نویسندهای با ایدهی آن رمانی کامل بنویسد یا فیلمسازی فیلمی کامل بسازد تا بتواند همان چند ثانیه را به تصویر کشد. آن روز فهمیدم همهی ما حاضران در آن دشت، سیاهیلشکرها و بازیگران مکمل فیلمی هستیم که شخصیت اولش، در حال تجربه نقطهی اوج داستان است. آن که مادربزرگم بود، النی1 «دشت گریان» بود که سنگینی اعتراض تمام مادرانِ دوریِ فرزند دیدهی جهان، در پس جملهی سادهی «... پس کی میای؟...» به زانو درش آورده و استیصال و بغض سرد مستتر در «چقدر دیگه منتظر بمونم؟» خاموشش میکند. آن روز، در سکانس پایانی فیلم، من بلندترین صدای جهان را شنیدم. یک سال بعد، تئو آنجلوپولوس یونانی، «دشت گریان» خود را اکران کرد.
«مفقودالاثر» یعنی امکان زنده بودن؛ امیدی به کورسویی که بر خلاف همهی شواهد، بر پیکر نیمهجان آرزو میتابد و آن را زنده نگه میدارد. اما این زنده نگه داشتن، بهایی دارد: نفرینِ برزخی جاودانه و اضطراب دائمیِ زندگی در تعلیقی بیپایان. بر خلاف «شهید» که وضعیتی مشخص دارد و تکلیف را روشن میکند، «مفقودالاثر» توصیف وضعیتی بینابینی است که نه این است و نه آن؛ آدمی را مدام بین بیم «نکند برنگردد» و امید «شاید برگردد» میدواند. اضطرابِ همین سعی صفا و مروهی مداوم بود که النی جوان را در قامت عزیز خم کرده بود. همواره کسی بیرون خانه بود که عزیز هر لحظه احتمال بازگشتش را میداد. هنوز هم هر ساعت از هر روزی که به خانهی آقآ و عزیز بروی، اسباب پذیرایی حاضر است. هر آخر هفته هم که سنت خانوادگی را به جای آوری، باز عزیز شاکی است که چرا کم به آنها سر میزنی. هنوز هم، طبق قاعدهای نانوشته بین همهی ما، همیشه باید چراغ بالای در ورودی خانههایمان تا آخرین دقایقی که به رختخواب میرویم، روشن بماند و در جاکفشی برای یکی دو جفت کفش اضافه جا باشد. ما همیشه منتظریم کسی پشت در خانه باشد.
عکسها شاید تلاشهاییاند برای کشاندن صاحبانشان به پشت در خانه؛ وسیلهای برای جان بخشیدن به آن که نیست و سناریو ساختن برای زندگیش و اعطای مسیری متفاوت؛ مسیری که در نهایت به پشت در خانه ختم شود، حتی اگر در واقعیت، هیچ وقت آیفون خانه به صدا درنیاید. وگرنه چرا اصلا آدمها عکس افراد مختلف را به دیوار خانهها و شهرهایشان میزنند؟ مگر نه این است که میخواهند صاحبان این عکسها را به زندگی خود اضافه کنند؟ مگر نه این است که وقتی کسی نباشد که آنها را قضاوت کند و دیوانه بخواند، دوست دارند همچون «جد بزرگوار» سریال «خانه سبز» با صاحبان آن عکسها تعامل کنند و حالا که نمیتوانند مانند رضا وارد قاب عکس شوند یا مانند جد بزرگوار، صاحب عکسشان را به خانه بیاورند، دستکم از این پنجرهی قابشده همدیگر را ببینند؟ با عکسی روی طاقچهی خانهی عزیز و آقآ، یک نفر به عموهای من اضافه شده بود که مانند آنها زندگیای داشت، خاطراتی ساخته بود، تأثیرهایی بر من گذاشته بود و کسی چه میداند، شاید حتی تأثراتی هم از من پذیرفته بود؛ شخصی که در ذهن من به اندازهی دیگر عموهایم، عمو بود.
آیا عکسهای مشاهیر روی نردههای دانشگاه هم برای زنده کردن صاحبانشان و برگرداندنشان پشت درهای دانشگاه نیست؟ آیا هر معبر و ساختمان که نام کسی بر آن است، فریاد «جعفر»ی نیست که در هر تابلو و روی هر نقشه و در میان هر آدرسی که بر کاغذی یا صفحهای اینترنتی نوشته شده، صاحب آن نام را به پشت درهای شهر فرا میخواند؟ سرزمینی که همهی شهیدان و شاهان و دانشمندان و ادیبانش را مدام صدا میزند، باید پیرزنی خمیدهقامت باشد با صدایی نحیف که هزاران سال پیش، زمانی که هنوز همهی قوت و جوانیش را ذرهذره به کران تا کران مرزهای خانه فریاد نکرده بود، هاجری جوان بوده باشد که با اسماعیل سیرآبش بازی میکرده یا النی راستقامتی که بیآنکه از برادرکشی فرزندانش در آیندهای نه چندان دور خبر داشته باشد، شبها دست هر دو را میگرفته و برایشان قصه میگفته است.
اتوبوس شیراز به کاشان معمولاً زود پر میشود. سالهاست که روزی یک سرویس بیشتر برای این مسیر وجود ندارد که ساعت هفت عصر حرکت میکند و بعد از حدود ۱۰ ساعت، تن خستهی مسافران نیازمند استراحت را به مقصد میرساند. آن روز که مادرم تلفن زد نیز اتوبوس پر شده بود. وسط امتحانات پایان ترم دانشگاه بود و تنها درگیریم تا پیش از تماس، آماده شدنم برای امتحان فردا بود. هنگامی که گفت جسد عموجان پیدا شده فهمیدم چرا از پشت تلفن صدای بلندگوهای مسجد یا حسینیهای میآید که در حال پخش روضهخوانی است. دهانم مزهای شبیه به ته دیگ سیبزمینی سوخته میداد. جا خوردم اما تعجب نکردم. مدتها بود که واقعگرایی، سناریوهای دیگر را در ذهنم کمرنگ کرده بود و تصویر مکعب مستطیلی با روکش پرچم ایران که بر سر دستها حرکت میکند را جایگزینش ساخته بود. حتی در این تصویر هم، اتفاقات، درون کوچهی تنگ منتهی به خانهی عزیز و آقآ رخ میداد و پشت درش ختم میشد. دیگر تقریباً آماده بودم تا هر وقت این خبر را شنیدم به دنبال پایانبندی نهایی داستانم به دیدار عموجان اصلی بروم و در گوشهای از تصویرِ رویارویی، به تماشایش نشسته و با عموجان توی قاب عکس مقایسهاش کنم. اما نشد. مراسم فردا صبح بود و حتی اگر جایی در اتوبوس پیدا میشد یا با اتوبوس غیرمستقیم از اصفهان میآمدم هم، به موقع به آن نمیرسیدم. هنوز هم نمیدانم چطور میتوانستم با چند قطعه استخوان و پلاک و تکهای پیراهن فرنچ خاکیرنگ به جواب برسم، اما همچنان مطمئنم که اگر آن موقع آنجا بودم میتوانستم. خوابگاه دانشگاه شیراز، بالای تپهای است که به کل شهر دید دارد. بعد از تماس، چند دقیقهای بیهدف به چشمانداز نگاه میکردم. فکر کنم یکی از چند دفعهای که در ذهنم میگفتم «نشد»، ناخودآگاه به زبانش آورده باشم.
وقتی رسیدم، لایهای خاک و یک سنگِ سفید با طرح گل لاله بین من و عموجان فاصلهای ابدی انداخته بود. دیگر مطمئن بودم کسی پشت در نخواهد آمد و پایان باز داستانهایم هیچ گاه بسته نخواهد شد. عکس روی مزارش همان عکس قابشده روی طاقچهی اتاق کوچیکهی خانهی عزیز و آقآ بود. اگر سر و صدای محیط حواست را پرت نمیکرد، صدای هوهوی باد را میشنیدی؛ اما دیگر خفه نبود. وقتی سایر قاب عکسهای روی طاقچهی این اتاق چند هزار قبری نظرت را جلب میکرد، تازه متوجه صدای گنجشکانی میشدی که در لابلای درختان و شکاف دیوارهای اطراف، در میان صدای ماشینها و موتورها و همهمهی مردم استتار شده بودند. اگر حواست زیادی درگیر خودت نمیشد، این احتمال وجود داشت که متوجه کودکان یا بعضاً بزرگسالانی شوی که برای لحظاتی کوتاه به یکی از این عکسها خیره میشوند و چیزی از ذهنشان میگذرد، و چهرهشان ته مایههایی رقیق از حس کردن بویی یا طعمی یا صدایی را بازتاب میدهد؛ فارغ از آنکه روی سنگ مربوط به آن عکس، تصویر گل لالهای نقش شده باشد یا خیر. این احتمال هم وجود داشت متوجه شوی کسی، حالت چهرهی تو هنگام خیره شدن به عکس روبرویت، نظرش را جلب کرده است و حس مبهمی که در ذهنت میگذرد را به خوبی درک میکند.
در واقع اینجا از معدود جاهای عمومی بوده که تا به حال، این خیره شدن و برای لحظاتی در فکر رفتن را از آدمها دیدهام. بسیاری از این عکسها و بسیاری عکسهای دیگر بیش از اینها، در تمام خیابانها و مکانهای عمومی شهر دیده میشود. اما نگاه خیرهی خیالبافی را که در عمق تصویر به جستجو بپردازد هیچ کجا دیگر ندیدهام. البته طبیعی است. یک قاب عکس دیگر هم از عموجان در طاقچهی هال بود (بعد از تلویزیون، نرسیده به پذیرایی)، اما فقط عکس روی طاقچهی اتاق کوچیکه بود که روبروی خودش میخکوبم میکرد. دلیلش را نمیدانم. اما به نظرم طبیعی و واضح است که چنین باشد.
محبوس کردن در قاب عکس نوعی از انتشار و تکثیر فرد است تا او جاودانه شود. اما این کافی نیست. کسی هم باید باشد که به عکس نگاه کند، به خاطر آورد، تخیل کند و به خانه برساند. شب سوم جنگ ۱۲ روزه در تهران بودم. خانهی دوستم که با برادرانش زندگی میکرد، در یکی از کانونهای حمله بود. تصویر رگبار گلولههای رسام از زمین به هوا و آتش پهپادها و جتهایی که فقط صدایشان شنیده میشد، از هوا به زمین، در قاب پنجره به وضوح پیدا بود. وسط شلوغترین شهر کشور، هیچ صدای دیگری جز انفجار، رگبار و موتور پهپادهایی که در ارتفاع کم پرواز میکردند، نمیآمد. اما آنچه مرا میترساند نه خود این تصویر، بلکه این حقیقت بود که این قاب برایم عادی بود. نه فقط چون بارها از اخبار تصویرهای مشابهی در کشورهای دیگر دیده بودم؛ یا چون بارها در کال آف دیوتی در این صحنهها بودهام. شاید همان طور که دوستم میگفت، این مکانیزم دفاعی ناخودآگاهم است. در هر صورت از اینکه حسی نسبت به تصویر زندهی جلوی رویم نداشتم نگران بودم. تا صبح برادر بزرگتر بارها با کوچکترین صدایی از خواب میپرید و در همان لحظه که هنوز آگاهی بر ناخودآگاهش چیره نشده بود، هراسان اطراف را میپایید و نگاهی به سوی رختخواب برادرانش میانداخت. گویی مدام آماده بود که بلافاصله برادرانش را از خواب بیدار کند و به جایی امن منتقلشان کند. میتوانستم درک کنم و در نظرم با این موضوع که هیچ حس یا اضطرابی نسبت به خطر قریبالوقوع نداشتم، تناقضی نداشت. آیا ما آمادهی نوشیدن شربت شهادت بودیم؟ آیا هر کدام به شکلی، از جانگذشتگانی بودیم که مرگ برایمان ناچیز بود؟ آیا ما همانهایی بودیم که اگر در خط مقدم جنگ هشتساله در کمین دشمن میافتادیم، میگفتیم «سید بچهها رو ببر. من نگهشون میدارم»؟ فکر نمیکنم. آیا عموجان جعفر هم آن شب همین دست افکار و احساسات در ذهنش میگذشت؟ مگر عزیز و عمهها نمیگفتند شبیه او هستم؟ اگر موشکی به سمت ما میآمد، آیا سالها بعد کودکی میبود که قاب عکس ما را روی طاقچهای یا روی گوشی موبایلی ببیند و از بزرگترهایش بپرسد این کیست؟ آیا میتوانستیم در ذهنش زنده بمانیم، سناریوهای مختلف را زندگی کنیم، و در نهایت تنها یا با همسر و کودکی همسن و سال خودش، سالم یا با کپسول اکسیژن، با چشم بانداژشده یا روی ویلچر، به پشت در خانه برگردیم؟ آیا خواهیم توانست وارد خانه شویم؟
هر بار از کنار نردههای دانشگاه تهران رد میشوم، مسئولیت جان مشاهیر کشور، رشتهی هر فکری که از آن سوی خیابان تا به اینجا در سرم بوده را از هم میگسلد. معمولاً چند ثانیهای میایستم، در یک یا چند عکس که به من نزدیکترند خیره شوم و بعد آن که مطمئن شدم هنوز در ذهنم میزیند و دنبال راهی به پشت دروازههای شهر هستند، به راهم ادامه دهم.
Eleni، شخصیت اصلی فیلم «دشت گریان» و نماد مادری رنجکشیده، منتظر و داغدیده.-و
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد