

آن استاد بزرگوار نادیدهام لابد بر من میبخشاید که نام روایت کوتاهم را از کتابی که او در باب غزالی نوشته است، وام گرفتهام.1 غزالی و نظامیهی بغداد کجا و مدرسههای بینامونشانی که من عمری را در آنها فرسوده بودم کجا! اما ناگزیر به انتخاب این نامم؛ که گریختن، گریختن است و به هر معنا و از هر کجا که باشد، یک نام و یک مسیر سنگلاخ بیشتر ندارد. سایهی خیالی بر من افتاده بود که پایم را به مدرسه میکشاند. برای تدریس شوقی بیاندازه داشتم. روزهای نخستین سال تحصیلی بود. برای دبیران جلسهای ترتیب داده بودند تا بایدها و نبایدها گفته و شنیده شود. همین ابتدا باید حساب کار دست ما میآمد. صلح آخر فایدهای نداشت. نشستیم و شنیدیم. گفتند مدرسه خانهی دوم بچههاست. باید تشویقشان کنید که برای کنکور بخوانند. تست بزنند و رتبههای خوب بیاورند... کمکم جملهها برای من تبدیل به اصوات درهمی میشدند که در هوا معلق میماندند و چند ثانیه بعد به زمین افتاده و محو میشدند. این عادت ذهنی از عنفوان نوجوانی بیآنکه خود خواسته باشم همواره با من بود که جملات را تا آنجایی میشنیدم که در آنها نکتهی نغزی مییافتم یا به چشمم سخنی آشنا برای دل میآمد. محصور در میان اصوات به در و دیوار مدرسه نگاهی انداختم. با هیچ حسابی نمیشد خانه دانستش. خانهی آدم چه جور جایی بایست باشد؟ جایی که در آن رتبهی کنکور خوب بیاورد؟ آنچه در سر داشتم با این دست معادلات جور درنمیآمد. جلسه ادامه داشت و تنش بر پهنای ظهر پاییز کش میآمد. من به زمین چشم دوخته بودم که باقی آن کلمات بیمفهوم را چون ساحری چیرهدست ناپدید میکرد.
کلاس دهم مدرسه پنجره نداشت. یک نورگیر کوچک بالای سقف بود که باریکهی نوری را درست به نقطهی میانی زمین کوچکش میرساند. نیمکتها در هم فشرده بودند و این درهمتنیدگی اشیا و آدمها، تهماندهی آن نور اندک را هم میبلعید. تاریکی دوچندان میشد. روز اول به بچهها گفتم: «این کتاب ادبیات است؛ فارسی نیست. به غلط نامگذاری شده. ما در این کتاب شعر میخوانیم. متون نثر را بررسی میکنیم. این یعنی اسم کتاب ادبیات فارسیست، نه فارسی.» باریکهی نور حدفاصل میان ما بود. امتداد تاریک کلاس در سایهروشن وهمآلودی گم میشد. کسی گفت: «حالا چه فرق میکند خانم؟ شعر یا مِعر یا فارسی.» و صدای پچپچهها بدل به خندهی خفیفی شد. من میخواستم که دالان نور مرا بالا میکشید و میبرد. مخاطب نداشتم. تمام سال رؤیای این عروج در من میپیچید.
الفت یافتن با این کتاب فارسی، جدال دیگری بود که هر بار از آن نومید بازمیگشتم. قامت ناموزونش أبداً سر مدارا نداشت. اواخر پاییز بود و کتاب یازدهم به نقشهای تبعی میرسید. روی تخته نوشتم: «بهاءولد، پدر مولانا، از بلخ کوچ کرد.» خواندم بلخ و معبد نوبهار در خاطرم آمد. آن روزگار همنشینیام با دستنوشتههای بهاءولد که میگفت: «الله را بوسه میدهم و در او میغلتم.»2 در بلخ با او زیسته بودم. خواستم بگویم که بهاءولد فقط پدر مولانا نبود بچهها. او پنجرهای گشوده است. کتابش یکی از مهمترین روزنگارها در میان متون نثر فارسیست اما زیر سایهی آوازهی پسر، نامش رنگ باخته. من اما در جولانگاه نابرابری بودم. مجالی نداشتم. بهاءولد در میدان این حریف، نهاد و پدر مولانا تنها معطوف به نهاد بود.
نوبت به امتحانات ترم اول رسید. طراحی سؤال برای امتحان تلخکامیام را افزون میکرد. میگشتم دنبال سؤالی که جوابش پیدا باشد و نزدیک. نزدیکِ دیدِ آدم. نمیخواستم باری بر دوش بچهها بگذارم که باور نداشتم کشیدنش چندان فضیلتی داشته باشد. بعد از یک ماه پرتبوتاب، کلاسها حاضر شد. اولِ هفتهی بیشوقی بود. بچهها خسته از دویدن و انبار کردن کلمات در حافظهشان، سر کلاس حاضر شده بودند. داشتم خوان هشتم درس میدادم. قصهاش را گفته بودم. مانده بود تکهوپارهکردن آن کلام موزون و زبان سَختهی شاعر محبوبم برای یافتن اضافهی استعاری و انواع ترکیبات و نقشها که الحق دستوری بودند. یک ربع ساعت از کلاس گذشته بود. خانم میم پشت در شیشهای کلاس آمد. من پیشتر ندیده بودمش. گفتند از اداره آمده. داخل شد و اجازه خواست که بنشیند. به من چشم دوخته بود و آشکارا دنبال خطا میگشت. بعد از من خواست که چند دقیقهای صحبت کنیم؛ بیرون کلاس. برگههای امتحانی بچهها را نشانم میداد: «شما کجا درس خواندهاید؟ سؤالها آسان است. توضیح بدهید که چرا؟ فقط پاسخ دقیق باید نمرهی کامل بگیرد. دانشآموز باید بتواند...» من فرو میرفتم در آنچه نمیتوانستم بر زبان بیاورم. میخواستم بگویم که از گزمهها بیزارم. از این کتاب که مثل کابوسی بر جان من و بچهها افتاده و در کلاس دهم دالان نوری هست که میتواند همین حالا مرا بالا بکشد تا آن ازدحام سیاه و این کتاب عبوس و تمام گزمهها را پشت سر بگذارم...

مسیر خانه از مدرسه دور بود. دورتر میشد. به ناکجا میرسید. در آن آمدوشدهایی که بیش از اشتیاق حالا دیگر ملال میآورد، در فاصلهای از آسمان آغشته به غبار و ابرِ یک صبح، به آن سکوهای فرسوده اندیشیدم. به اندک لحظات دلانگیزی که در آن مختصات تجربه کرده بودم. آیا آن سکوها حالا در حافظهی ملول خود، شوق راستین من را در نخستین دیدارها به خاطر دارند؟ به خاطر دارند که بر بستر خاموششان از تاریخ گفته بودم؟ از خاطرهی کودتاها تا خواب آشفتهی نفت؟3 از طبرستان تا سیستان. بعد پرده پایین آمده بود و من در هیئتی دیگر، دری از افسانهها گشوده بودم. به یاد آوردم که چگونه آن درخت تنومند را تصویر کردم که چوبهی دار نابرادری شد و چگونههای بسیار دیگری را هم. من آن اعجاز کلام و سیروسیاحت در سرزمین وقایع و خیالات را، شبیه به نوازندهای که صحنهی نواختنش را و شبیه به هنرپیشهای که زمین بازیاش را دوست میدارد، عزیز میداشتم. من به آن سکوها و به آنها که کلام من را شنیده بودند، در آن صبح غبارآلود زمستان، مدیون بودم. حالا سرما تیغ میکشید. شیشهی ماشین بخار میکرد و راه ناپیدا میشد. خیابان سپیدارها که به انتها میرسید، فاصلهی من تا مدرسه به نیمه رسیده بود. فاصلهی من تا سکوها، تا میز و صندلیها، تا دستهایم زمانی که مینوشتند: «تتابع اضافات را در شعر زیر بیابید» و خیال شاعرانهای را به تباهی میکشاندند. مجال من برای گفتن از شعر آنچنان که شعر باشد کوتاه بود و هیاهوی امتحانها و سؤالها و نتیجهها، دست پنهانی بود که فرمان توقف میداد. آنچه در سر داشتم تا بگویم هزار فرسنگ دور بود از آنچه باید میگفتم. پیچ بعدی را که پشت سر میگذاشتم، درِ آهنی مدرسه پیدا میشد و من هنوز میرفتم تا قصهای را ناگفته بگذارم.
بعد بهار توتهای سرخی به شاخههای درهمتنیدهی تکدرخت حیاط مدرسه داد که تنها نقطهی اتصال ما به پرنده بود. هرچند در آن خانهی چوبی کوچک که بر تنهی درخت آویزان کردیم، هرگز پرندهای لانه نکرد، ما اما در میان آن دیوارهای بلند که حوصله را تنگ میکرد، به این خیال نوازشگر محتاج بودیم. هفتههای آخر سخت و سنگین میگذشت. در چند قدمی درخت توت، شش پله بود و پلهها ما را به کلاس نسبتاً بزرگی میرساند. آن روز نزدیک ظهر در همین کلاس بچهها امتحان تاریخ داشتند. گفتند درس نخواندهایم. بار اولشان نبود. معرکهای به پا شد. من عقب ننشسته و میدان را خالی نکرده بودم. باید برای آن امتحان نهایی منحوس درسها را از قبل میخواندند. چه باید میکردم؟ خشم در من دستِ بالا را گرفت. آن چهرهی مهربانی که بچهها میشناختند به طرفةالعینی غضبناک شد و شبیه به تمام آن گزمهها که از آنها بیزار بود، فریاد زد و برگههای امتحان را روی میزها گذاشت. چه باید میکردم؟ بر آن درخت پرندهای لانه نکرده بود و ما در آن جغرافیای جبر، محبوس بودیم. زنگ تفریح خورد. بدون هیچ کلامی از کلاس بیرون آمدم. صدای آن سؤال بیپاسخ جانکاه را بار دیگر شنیدم: «اینجا چه میکنی؟» در طول سالهای حیاتم هر بار این سؤال از هزار پستوی ذهن خود را به نزدیکترین لایه رسانده بود، من مغلوب شده بودم. در راهروی مدرسه برای لحظهای ایستادم و گوش کردم. دانستم که کار تمام است. که از این خارخار راه رهایی نیست. که همچون شبحی سایهبهسایه مرا دنبال خواهد کرد و فریب داستانسراییهای مرا نخواهد خورد. و کاش میدانستم که خانم میم چگونه این شبح را مهار میکند که بیست سال است هر روز صبح به مدرسه میرود و میآید و حرفهای مهمل میزند و حرف میزند و حرف میزند و هیچ به نظر نمیرسد که دستی بر گلویش فرود میآید و میپرسد که «اینجا چه میکنی؟».
بر دری بسته کوبیده بودم. دیگر میدانستم که در میان این قسم بایدهای مدرسه، نمیتوان روزنی از تغییر گشود. دلم از تابوتب افتاده بود. ناخوشی سر وقتم آمد. تنم بیرمق میشد. باید دستی میجنباندم. دو نهال تبریزی کاشتم. با شوق به دوستی گفتم که درخت کاشتم؛ پشت خانه. خواستم بگویم که زنده هستم و درخت را میفهمم. درآمد که تبریزی ریشهاش زیادی بلند میشود و پیِ ساختمان را سست میکند. داشتیم نان و پنیر و گوجه میخوردیم. او لقمهای پهنتر از عرض دهانش فروبلعید و من حرفم را درز گرفتم. اواسط اردیبهشت بود و من ناجی نداشتم. نهالها خشک شدند. بعد مدرسه تمام شد و به خیابان آمدم. آفتاب داغی داشت آسمان و پایم انگار که در آسفالت کوچهها گیر کرده باشد، سنگین بود. تا خانه بر دوش کشیدمش. آشوب بودم. کلمات بیمفهومی که از سر اجبار در انبان ذهن درماندهی بچهها ریخته بودم، شبیه به موجی بلند بالا میآمد و مرا در خود میکشید. یک سال آزگار تیغ بر گلوی شعرها کشیده بودم و قصهها در دهانم ماسیده بودند. این خیابان سرآخر تن رنجورم را به کجا خواهد برد؟ آفتاب تیزتر میشد. اینجا و آنجا هنوز بر شاخهی درختان، اندکی شکوفه پیدا بود. به یاد سانتایانای شاعر افتادم. در جریان یکی از کلاسهای درسش از پنجره به بیرون نگاه کرد و آنگاه به شاگردانش گفت: «من با بهار قرار ملاقات دارم.»4 این را گفت و از کلاس بیرون رفت و دیگر هرگز بازنگشت...
فرار از مدرسه نام کتابیست که استاد عبدالحسین زرینکوب دربارهی زندگی امام محمد غزالی نوشتهاند.
این جمله نقلقولیست از کتاب معارف بهاءولد که در دو جلد با تصحیح استاد فروزانفر به چاپ رسیده است.
خواب آشفتهی نفت نام کتابیست به قلم محمدعلی موحد.
این نقلقول در کتاب نمادپردازی، امر قدسی و هنرها اثر میرچا الیاده آمده است.
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد