icon
icon

باید از خانه رفت تا درباره‌ی خونه نوشت

نمایی از بازی رایانه‌ای سیمز
shurum enlarge
نمایی از بازی رایانه‌ای سیمز

باید از خانه رفت تا درباره‌ی خونه نوشت

نویسنده
مرضیه اختری
زمان مطالعه
13 دقیقه
نمایی از بازی رایانه‌ای سیمز
shurum enlarge
نمایی از بازی رایانه‌ای سیمز

باید از خانه رفت تا درباره‌ی خونه نوشت

نویسنده
مرضیه اختری
زمان مطالعه
13 دقیقه

سیمز، یک مجموعه‌ی بازیِ شبیه‌سازِ زندگی است که از سال‌های ۲۰۰۸ به بعد در بازارِ جهانی عرضه شد. انتهای دهه‌ی هشتادِ شمسی، تاریخِ پیوندِ منِ تازه نوجوان‌شده با این بازی بود. بسترِ عجیبی که در آن طعمِ قادرِ مطلق بودن را چشیدم. این بازی شبیهِ بقیه‌ی بازی‌های نصب‌شده روی کامپیوترِ قدیمیِ پدرم نبود. عموماً آن‌ها متشکل از چندین مرحله بود که با رسیدن به مرحله‌ی نهایی، بازی و لذتِ کشفِ جزئیاتِ آن نیز پایان می‌یافت. سیمز اما از جنسِ دیگری بود. در ابتدای نوجوانی با آن بازی‌های ازرده‌خارج‌شده و والدینی که اصرار به کتاب خواندن داشتند، سیمز با آن لوگوی الماس‌شکلِ سبز رنگش به رؤیایی دور می‌مانست که مالکیتش در روزِ تولدم به تحقق انجامید. در سیمز من خدا بودم و این شبیه به یک جمله‌ی استعاری نیست. تمامیِ ویژگی‌های یک قادرِ مطلق را داشتم. از قابلیتِ خلقِ بشر گرفته تا پایان دادن به زندگیِ آن‌ها. از شخصِ خدا هم قادرتر بودم، می‌توانستم داستانِ زندگیِ مخلوقات را از جوانی، یا حتی پیری‌شان شروع کنم، نه لزوماً نوزادی. برای هر آدم، ویژگی‌های شخصیتی انتخاب می‌کردم. یکی را تندخو اما خلاق؛ دیگری را پرمحبت اما بی‌مصرف. بعد از آنکه هرکس را آن‌طور که میلم می‌کشید لباس می‌پوشاندم، آن‌ها را به شهری که همان را هم خودم ساخته بودم وارد می‌کردم. یکی را در خانه‌ای دو طبقه با اتاقکِ کوچکِ زیرِ شیروانی و کف‌پوش‌های چوبیِ قدیمی، دیگری را در خانه‌ای یک طبقه با پنجره‌های بلندِ قدی که به دریاچه‌ی شهر دید داشت. کم‌سن‌وسال‌تر از آن بودم که خانه‌ها را متناسب با آدم‌ها شخصی‌سازی کنم تا خانه برای آن‌ها به «خونه» تبدیل شود.

لزوماً تغییرِ بستر از نوشتار به گفتار نیست که خانه را «خونه» می‌کند. اصلاً در منطقِ کلامیِ من «خونه» برگرفته از نامش است و ربطی به خانه ندارد. «خونه»، مکانی است که خون در آن جاری است. رگ دارد، جنبش دارد، زندگی می‌کند و زندگی می‌بخشد. چیزی ورای کالبدِ معمارانه‌ی خانه است.

فارغ از سنِ کم، مسئله، وضعیتِ کیفیِ زندگیِ خودم هم بود. وقتی به بهانه‌ی نظارتِ حداکثریِ والدین روی دو دخترِ نوجوانِ خانه، اجازه‌ی قرار دادنِ کامپیوتر در اتاقِ مشترک با خواهرم را نداشتیم و اساساً فرسنگ‌ها از داشتنِ فضای شخصی برای خود در آن آپارتمانِ هفتادمتریِ دو خوابه فاصله داشتیم، مفهومِ ساختنِ «خونه» به جای خانه برای آدم‌های درونِ بازی احمقانه بود. در منتهاالیه رویابافی‌های کودکانه‌ی من هم ردپای این کیفیت از زندگی روشن و پررنگ بود. خواهران در تمامیِ خانه‌هایی که آن زمان در سیمز می‌ساختم، هم‌اتاق بودند.

در آن آپارتمان ۱۷ سال زندگی کردم. از این ۱۷ سال، ۹ سال را با خواهرم، هم‌اتاق بودم. اتاقی حداکثر ۹ متری که دیوارهایش جولانگاهِ تراوشاتِ ذهنی و علاقه‌مندی‌های ادبیِ خواهرم بود. ماژیک برمی‌داشت و روی دیوارهای اتاق ابیاتی از شاعرانِ محبوبش را می‌نوشت. وقتی حسابی دیوارهای اتاقِ ۹ متری پر شد، در یک مهمانی از اعضای فامیل دعوت به عمل آورد که روی سقف و گوشه‌های خالیِ باقی‌مانده یادگاری بنویسند. من سال‌ها روی طبقه‌ی دومِ تختی خوابیدم که صورتم با فاصله‌ی یک متر و ۲۰ سانتی‌متر از یادداشتِ عمویم روی سقف بود که نوشته بود: «عمو کو؟» این جمله‌ای بود که زنانِ فامیل مدام به پسرعموی یکی دوساله‌ام می‌گفتند تا بلکم او به واکنش بیفتد و عمویش را نشان دهد. به پهلوی راست که می‌چرخیدم آن شعرِ اخوان به چشمم می‌خورد که می‌گفت زمستان است. به پهلوی چپ که می‌شدم دست‌خطِ پدرم را می‌دیدم که بزرگ، «آه باران» فریدون مشیری را روی دیوار با مداد شمعیِ آبی‌رنگ خطاطی کرده بود. در میانه‌های نوجوانی کسی از من نپرسیده بود که تو دوست داری روی دیوار چه بنویسی. حتی یاد ندارم دست‌خطی از من روی دیوار بوده باشد. چند سال بعد دست‌نوشته‌ها جای خودش را به کاغذدیواری داد. آن کاغذدیواری را هم دوست نداشتم. یک طرح در تکرارِ قهوه‌ای‌رنگِ بی‌مسما داشت که انتخابش را از سوی خواهرم بعید می‌دانستم. اما از آن ۱۷ سال سکونت حداقل ۱۰ سالش را ناچار به تحملِ آن کاغذدیواری بودم. رنگِ تیره‌اش اتاقِ ۹ متری را تیره و تنگ‌تر کرده بود.

خواهرم سالِ نهم از سکونتمان در آن خانه ازدواج کرد. اتاق تلویحاً شخصی شد. اگرچه ذوقی برایش نداشتم. جدای از آن کاغذدیواری‌های نه چندان دلچسب، پنجره‌ی اتاق هم رو به حیاط‌خلوتی بود که به اصرارِ مادرم مسقف شده بود. عملاً نه نوری به اتاق می‌رسید و نه هوایی. مشکلِ اصلی اما وضعیتِ ارتباطِ اتاق با دیگر فضاهای خانه و حتی محیطِ بیرونِ خانه بود. اگر درِ اتاقِ من و درِ ورودیِ خانه و درِ اصلیِ حیاط و درِ اصلیِ حیاطِ همسایه‌ی روبه‌رویی باز می‌بود، می‌توانستم برای پیرزنِ فرتوتِ روبه‌رویی که در حیاطِ خانه‌اش می‌نشست، دست تکان دهم. مسئله‌ی تفکیکِ فضاهای خصوصی و عمومی در آن خانه بیشتر شبیه جوک بود. دیوارهای کاغذی صدا را چنان عبور می‌‌داد که برای یک تلفن حرف زدنِ ساده خیابان را ترجیح می‌دادی. اگرچه که اساساً پیش از دغدغه‌ی دیوارهای نازک، آنتنِ نداشته‌ی اتاق و قطعی‌های مداومِ اینترنت به شما اجازهٔ حضورِ طولانی‌مدت در اتاق با درِ بسته را نمی‌داد.

وقتی عزمِ رفتن از آن خانه را کردیم پا به پای والدینم دنبالِ خانه‌ی جدید گشتم. قرار شد یک‌‌سالی را در خانه‌ی دیگری زندگی کنیم تا خانه‌ی ۱۷ ساله و ملکِ دیگرمان به فروش برسد و بتوانیم جای دیگری با امکانات و متراژِ بهتری بخریم. خانه‌ی جدید موقت بود. از وقتی دنبالش می‌گشتیم مدام به خودم یادآوری کردم که نه فقط این خانه که شخصِ خودم هم موقتی‌ام. تلاش داشتم به هیچ خانه‌ای دل نبندم چون احتمالِ حضور در خانه‌ی جدید بیشتر از ۹ ماه با توجه به مسئله‌ی مهاجرتم، برایم منتفی بود. از هرگونه نزدیکی به واژه‌ی «خونه» به جای خانه فرار می‌کردم. خیال می‌کردم آن آپارتمانِ ۷۰ متری هرگز برایم «خونه» نبوده و دلبسته‌اش نبودم پس در بروزِ احساساتم نسبت به خانه‌ی جدید هم باید آگاهانه عمل می‌کردم. این‌طوری رفتنم آسان‌تر بود.

خانه‌ی جدید در محله‌ی جدید حداقل ۶۰ متر افزایشِ متراژ داشت. اتاقم از ۹ متر به ۱۵ متر رسیده بود. با یک تراس در طبقه‌ی سوم، رو به سروِ کاشته‌شده در حیاطِ جنوبی. پنجره‌های قدیِ خانه با آفتابی که در تابستان و زمستان روی فرش‌هایمان راه می‌رفت، مقاومت را برایم سخت کرده بود. کیفیتِ زندگی چنان بالا رفت که در خواب هم نمی‌دیدم. شبیه به کاراکترهای داستان‌های زرد، شب‌های دیروقت، در تراسِ اتاق به ماه خیره می‌شدم و این یک حرکتِ سانتی‌مانتال نبود. وقتی نورِ ماه روی تختم می‌افتاد از سرِ کنجکاوی به تراس کشیده می‌شدم. محلِ قرارگیریِ اتاقم در خانه جهانِ منفکی بود که من را با گوشه‌های پنهانی از واژه‌ی فضای خصوصی آشنا کرد. مارسل پروست معتقد است آن مکان‌هایی حقیقی‌اند که با حضوری انسانی گره خورده باشند. راست می‌گوید اما به نظرم در این جمله مسئله‌ی تعددِ حضورهای انسانی در متراژِ مشخصی را در نظر نگرفته است. تا مدت‌ها خیال می‌‌کردم خانه‌ی قدیمی با در نظر نگرفتنِ سرانه‌ی معقولی از فضای شخصی برای من عملاً فرصتِ «خونه» شدن را از دست داده است. اواخرِ سکونتمان در خانه‌ی قدیمی خیال می‌کردم باید از خانه بروم تا بتوانم بفهمم برایم «خونه» بوده یا خانه!

 

نمایی از بازی رایانه‌ای سیمز
نمایی از بازی رایانه‌ای سیمز

عموماً خانه‌هایی که ما مجبور به زندگی در آن هستیم، به لحاظِ معماری بی‌محتوا و ساده‌تر از آن است که در زمانِ سکونت، توسطِ ساکنانش «خونه» نامیده شود. این خانه‌ها شبیهِ ویلاهای پهلویِ دومِ تهران نیستند که به واسطه‌ی پیچیدگی‌های فضایی مثل نیم‌طبقه‌ها، راه‌پله، سرویس‌های بهداشتیِ نسبتاً بزرگ، و یا نشیمن‌های تفکیک‌شده فرصتِ تجربه‌های حسیِ متفاوت را به ساکنان بدهند. زیستِ هرکدام از اعضای یک خانواده در یکی از این ویلاها با دیگری متفاوت است چرا که تعدد و تنوعِ فضاها فرصتِ تجربه‌های متفاوتی را فراهم می‌کند. برخلافِ خانه‌هایی که بیشترِ ما ساکنِ آن هستیم، فضاها محدود به آشپزخانه‌ی گشوده به نشیمن، اتاق‌های استانداردِ ۶ تا ۱۲ متری، سرویس‌های بهداشتیِ انبارگونه و ورودی‌های فراموش‌شده نیستند. من به واسطه‌ی مستندنگاری از میراثِ معماریِ مدرنِ تهران، فرصتِ برداشتِ نقشه‌های معماریِ تعدادی از بناهای پهلویِ دوم را داشته‌ام. یک بار به ویلایی در خیابانِ نسا رفتم. به محضِ دیدنِ فضای ورودی که از کف تا سقفش با چوبِ گردوی تیره‌رنگی پوشیده شده بود تشخیص دادم که حتماً ساکنِ «خونه» یک ساواکی بوده است. اتاقِ کاری که کمدها و تزئیناتِ روی دیوارش از همان چوب بود و تشکِ صندلیِ پشتِ میزِ کارش از جنسِ مخملِ قرمز رنگی، نشان می‌داد در این «خونه» هیچ دو خواهری هم‌اتاق نبوده‌اند. کلِ ویلا در سطوحِ ارتفاعیِ مختلف تقسیم شده بود. می‌توانستم صدای خنده‌های مهمان‌های «خونه» را دورِ شومینه‌ی آجری که تزئیناتِ فلزیِ مشابهِ آثارِ دفترِ عامری داشت را تشخیص دهم. نشیمنِ خصوصیِ خونه با چند پله پایین‌تر از نشیمنِ مهمان و فضای شومینه قرار گرفته بود و به آشپزخانه‌ای راه داشت که جزئیاتِ کاشی‌های سبز رنگش چنان ظریف بود که با هیچ خط‌کشی نمی‌شد با وضعیتِ سرامیک‌‌کاریِ خانه‌ی قدیمیِ خودمان مقایسه کنی. سرامیک‌هایی که بدونِ محاسباتِ اولیه، یکی در میان توسطِ سرامیک‌کارِ نابلد شکسته شده بودند تا کلِ آشپزخانه‌ی ۱۵ متری را با حداقلِ مصالح مفروش کند. هر فضا در آن ویلا چنان محفوظ بود که جز در زوایایی خاص و فکرشده از بخش‌های دیگر دید نداشته باشد. من در «خونه»ی مردِ ساواکی زندگی نکرده بودم. تنها چهار پنج ساعتی را در آن از هر اتاق به اتاقِ دیگری می‌رفتم تا نماها و پلانش را روی کاغذ ترسیم کنم. اما بیشتر از تمامِ ۱۷ سال سکونتم در خانه‌ی قدیمی احساس می‌کردم «خونه»ی مردِ ساواکی «خونه»ی من هم هست. معمارِ «خونه»ی مردِ ساواکی به قادرِ مطلقی می‌مانست که برخلافِ تجربه‌ی من در سیمز، حالا در جهانی واقعی از روی خلقیات و شخصیت‌های اعضای خانواده، فضاها را چیده و بعد تزئین کرده است. کمدها و کتابخانه‌ی یکی از اتاق‌ها ترکیبی از دو رنگِ آبی و لیمویی بود که با رنگِ همان تزئینات در اتاقِ کناری اختلافِ چشمگیری داشت. من می‌توانستم سال‌ها بعد از سکونتِ خانواده، تفاوت‌های فردی‌شان را از روی جزئیاتِ معمارانه‌ی «خونه» بخوانم.

یک شب در تاریکیِ اتاقِ جدیدم از خواب پریدم و به پهلوی راست چرخیدم، چشمانم درست نمی‌دید اما در خواب و بیداری دستی روی دیوارِ روبه‌رو کشیدم و انتظار داشتم زبریِ کاغذدیواریِ قهوه‌ای‌رنگ زیرِ دستم بیاید. در عوض خنکیِ دیوار سرد بود. این تعارض از خواب بیدار و هوشیارم کرد. چند ثانیه‌ای طول کشید تا بفهمم چند ماهی هست که دیگر ساکنِ آن خانه نیستم. واکنشِ ناخودآگاهم عجیب بود. اینکه در پستوهای ذهنم آن خانه با کالبدِ به‌دردنخورش برایم تبدیل به «خونه» شده باشد، عذاب‌آور بود. آن هم وقتی در تلاش بودم چشم روی همه‌ی کیفیاتِ بی‌نظیرِ اتاقِ جدید ببندم تا پس از مهاجرت حس نکنم «خونه»‌ای را از دست داده‌ام. با آن اشتباهی که برآمده از ناخودآگاهم بود فهمیدم خانه‌ی قدیمی خیلی هم برایم یک کالبدِ بی‌اهمیت و نفرت‌انگیز نبوده است. آن‌قدری مهم بوده و در اعماقِ ذهنم جایگاه داشته که در لحظه‌های میانِ خواب و بیداری همچنان آن‌جا را محلِ سکونتم تلقی کنم. تمامِ چارچوب‌های ذهنی‌ام در آستانه‌ی ترکِ خانه‌ی جدید به مقصدی نامعلوم، رو به فروپاشی بود. یک سالی تلاش کرده بودم به خانه‌ای که بسترِ دوست داشتنش فراهم بود دل نبندم اما با آن اشتباهِ محاسباتی فهمیدم نه فقط به خانه‌ی جدید که به خانه‌ی قدیمی هم دل‌بسته‌ام. شبیهِ قاتلی بودم که ردِ خونِ یک «خونه» روی دست‌هایش مانده و دارد بدنِ در حالِ جان دادنِ «خونه»ی دوم را تماشا می‌کند. چه چیزی باعث شده بود من بعد از سال‌ها سکونت در دو «خونه» خیال کنم صرفاً ساکنِ خانه‌هایی بی‌محتوا بودم؟

معماریِ خانه، اگرچه می‌تواند گامِ بزرگی در تبدیلِ خانه به «خونه» باشد اما اگر منحصر به ساکنانش نباشد، از قضا می‌تواند همچون پرده‌ای حقایقِ «خونه» بودن را بپوشاند. آن‌طور که حتی سال‌های طولانیِ سکونت در یک خانه هم نتواند ساکنانِ خانه را متوجهِ ابعادِ دیگری از محلِ سکونت‌شان بکند و آن‌ها را از موهبتِ تجربه‌ی زیست در یک «خونه» محروم کند در حالی که در حقیقت آن‌ها ساکنِ یک «خونه»‌اند و تنها فرار از آن موقعیت و رفتن از آن کالبد است که به ناگاه آن پرده‌ی کلفت، معماری، را کنار می‌زند و ردپای حقیقت، «خونه»، را نمایان می‌سازد.

حالا باید از خونه‌ی جدید بروم نه به علّتِ مهاجرت که به علّتِ فروختنِ «خونه»ی قدیمی و خریدِ یک خانه‌ی دیگر. هیچ‌چیز شبیهِ برنامه‌ریزیِ یک‌ساله‌ی من جلو نرفته است. خیال می‌کردم کالبدِ خانه‌ها را پشتِ سر می‌گذارم اما حالا نه مهاجرم و نه طرفِ حسابم کالبدِ خانه‌هاست. مسئله دیگر «خونه»هایی است که من با بی‌رحمی چشم روی ابعادِ «خونه» بودنِ آن‌ها بسته‌ام و کالبد و جنازه‌ی بی‌جانشان را بدونِ رعایتِ آیینِ خاکسپاری به گوشه‌ای پرتاب کرده‌ام.

متن‌های دیگر

icon

هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد

ما را دنبال کنید
linkedintwittertelegraminstagram
icon

هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد

ما را دنبال کنید
linkedintwittertelegraminstagram