ساعت دو صبح به خانه رسیدیم. یک ساعت منتظر شدیم. ساعت سه راه افتادیم و بعد، شانزده ساعت تا ماسال رانندگی کردم. وقتی رسیدیم، بعد از چهل‌وهشت ساعت خواب‌و‌بیداری، از هوش رفتم.

۲۶ خرداد

سخت‌ترین رانندگی زندگی‌ام. یکی از درست‌ترین تصمیم‌های زندگی‌ام. اکنون در آرامش و امنیت ماسال هستیم و باران می‌بارد. با «ژ» حرف زدم و بی‌آنکه به گذشته و تبعاتش فکر کنم، پیغامی عاطفی برایش ارسال کردم، اینکه: اگر ارتباطات قطع شد، بدون که من خیلی دوستت دارم و دوباره پیدات می‌کنم و دوستت خواهم داشت.

نوشت که: عزیز دلم، این جنگی‌ترین پیام عاشقانه‌ی ممکن بود. به‌جای آنکه بنویسد «عاشقانه‌ترین پیام جنگی ممکن».

در راه، خیلی به ما سخت گذشت. تازه از شهر خارج شده بودیم که مامان یک‌دفعه زد زیر گریه، به هوای مادربزرگم که به دلیل ناتوانی از راه رفتن، در خانه‌اش تنها مانده و سمعکش را برداشته بودند تا شدّت جنگ را احساس نکند. خانه‌ی قدیمیِ مادربزرگ نزدیک به میدان پاستور و در کانونِ حملات شدیدِ دشمن بود. در طولِ راه، از تنها ماندنِ مادربزرگِ عزیزم، از تنها ماندنِ دیگر دوستانی که در شهر مانده بودند، غصه‌ی فراوان داشتم، امّا چاره‌ای نداشتم مگر آنکه احساساتم را بروز ندهم و خود را قوی نشان دهم. جدای از آنکه شدیداً بی‌خواب بودم، ماشین هم ایرادی پیدا کرده بود که موتورش در ترافیک سنگین، گاه به لرزش می‌افتاد. قبلاً هم چند باری این‌طوری شده بود و تعمیر کردنش را به تعویق انداخته بودم. حالا خودم را سرزنش می‌کردم که اگر ماشین در مسیر خراب شود، احتمالاً چاره‌ای نیست مگر آنکه در راه رهایش کنیم و با ماشینِ عمویم ادامه دهیم. با هجومِ چنین افکاری به‌شدّت مضطرب می‌شدم و هم‌زمان ماشین‌هایی را می‌دیدم که جا به جا به دلیل گرمای سوزانِ آفتاب، در شانه‌ی خاکیِ راه متوقّف شده‌اند و کاپوتشان را داده‌اند بالا. پس از پنج شش ساعت برای مراجعه به سرویس بهداشتی در یک «مجتمع رفاهی» پارک کردیم. تصاویری که در آنجا دیدم آخرالزمانی بودند.

این درست بود که بسیاری از افراد به دلایل مختلفی که مهم‌ترینش ناتوانیِ مالی بود، از تهران خارج نشدند. امّا این تصوّر هم صحیح نبود که خروج از تهران تنها به قشر خاصی از ثروتمندان اختصاص داشت. مجتمع رفاهی غلغله بود و در آن همه‌جور آدمی را می‌شد دید. بسیاری با موتورسیکلت و ماشین‌های درب‌وداغون آمده بودند و از خانواده و عزیزانشان، از آدم گرفته تا حیوانات خانگی، بیشتر از ظرفیت وسیله‌ی نقلیه سوار کرده بودند. بسیاری به شهرستان‌ها یا روستاهای زادگاهِ خود یا دوستانشان پناه می‌بردند، بسیاری هم چادر می‌زدند. بچه‌های عریانی را می‌دیدی که این‌طرف و آن‌طرف می‌رفتند و صورت‌های خسته‌‌ی بزرگ‌ترها را که مستأصل و مضطرب بودند. آخرش چه می‌تواند باشد؟ کودکان گرسنه و مثله‌شده مانند آنچه که در فلسطین رخ داده بود و می‌دهد؟ یا کودک آواره‌ی سوری که آب‌های آزاد پیکر بی‌جانش را به ساحل بازگرداند؟ وقوعِ جنگ و به غلیان درآمدنِ نابهنگامِ غریزه‌ی بقا، انسان‌ها را برای لحظاتی، فقط برای لحظاتی، فارغ از مرزهای طبقاتی‌شان، در یک مسیرِ مشترک، در ترافیکِ سنگین خروج از تهران، گیر انداخته و انسانِ ساکن ایران را برای دمی، فقط برای دمی، به همان وضعیتی کشانده بود که انسانِ ساکنِ سوریه، عراق، لبنان یا فلسطین. جنگ می‌تواند جعلی بودن مرزهای ملی و طبقاتی را به انسان‌ها یادآوری کند.

در تمامیِ فضای مجتمع رفاهیِ بین راه، شدیداً بوی فاضلاب می‌آمد. سرویس بهداشتیِ مجتمع تنها دلیلی بود که آن حجم عظیم از آوارگان در آنجا توقّف کرده بودند و در آن به‌جز دو عدد دست‌شوییِ کثیف، فقط یک کلمن بزرگ برای عرضه‌ی شربت وجود داشت. عده‌ای درست شبیه به هیئت‌های مذهبی، شربتِ شیرین، خنک و زردرنگ را، در لیوان‌های نحیفِ نایلونی، بین مسافران پخش می‌کردند. همه‌جا زباله ریخته بود و آفتابِ سوزانِ تابستان بر بوی نامساعدِ فضا می‌افزود. در طرفِ دیگرِ مجتمع، صفِ طولانیِ دست‌شویی به خیلِ عظیمِ ماشین‌ها می‌رسید. مردم با بینی‌هایی پر از بوی فاضلاب برای دریافتِ یک لیوان شربت ازدحام کرده بودند و تمامیِ دیگر بخش‌های اقامتگاه بسته و از سکنه خالی بودند. مجتمع رفاهی هم مانندِ حکومت غافل‌گیر شده بود و به ضروری‌ترین وجه از ماهیتِ خود، یعنی دست‌شویی بین‌راهی بودن، عقب نشسته بود؛ درست مانندِ حکومت که به‌جای محافظت مدنی از شهروندانش، صرفاً به پیدا کردنِ جاسوس و شلیکِ پهپاد و موشک بسنده کرده بود. 

جنگ‌ هیچ چهره‌ی انسانی‌ای ندارد و تمامیِ هستی‌ها را به شکننده‌ترین وضعیتِ خود می‌کشاند.

ظهر ۲۷ خرداد

جنگ ادامه دارد. پس از روزها ورزش کردم. اگر مدت زیادی آواره شویم باید به فکر چاره باشیم. احساسات متناقضی دارم. از دیگران آرام‌ترم، اما می‌دانم که این آرامش ناپایدار است. آينده بسیار تیره‌و‌تار است.

هوای گیلان عالی بود. خنک و بارانی. کارمان شده بود زندگی روستایی و دنبال کردنِ اخبار و شمارش روزها برای بازگشت. در شهر به‌جز خودمان کسی را نمی‌شناختیم، اما برخورد اهالیِ بومی با دیگران مناسب بود. من روزها به پیاده‌روی‌های طولانی می‌رفتم و در مسیر بیشتر از آدم به سگ، گاو، گوسفند و پرنده بر می‌خوردم. مسیرم از میانِ شالیزارهای سبز و زیبا می‌گذشت و وقتی به آن‌ها می‌نگریستم بغض می‌کردم و افسوس می‌خوردم. چندین بار سمفونی‌های شماره‌ی 7 و ۱۱ شوستاکویچ را گوش دادم. از گوش سپردن به این قطعات که درباره‌ی «انقلاب» و «مقاومت» بودند خسته نمی‌شدم. ماسال شهرِ کوچکی بود و در جنگ مورد اصابتِ دشمن قرار نگرفت. شب‌ها امّا بارها با شنیدن صداهایی که از باران یا مزارع اطراف بر سقفِ خانه‌ی روستایی فرود می‌آمدند، به خیالِ حمله‌ی اسرائیل از خواب پریدم.

ما به‌تدریج به جریانی از زندگی دور از خانه پیوستیم. شبِ سه‌شنبه یک جلسه‌ی کتاب‌خوانیِ آنلاین داشتیم که اعضایش تصمیم گرفته بودند حتّی اگر فقط یک نفر هم در جلسه حاضر شود، آن را برگزار کنند. اینترنت‌ها هنوز قطع نشده بود و جلسه میانِ بهت، امید و ناامیدیِ حاضران برگزار شد. عمویم دستگاه چمن‌زنیِ خانگی را به راه انداخته بود و روزها چمن‌های باغ را کوتاه می‌کرد. ناهارها را مامان و زن‌عمو درست می‌کردند و شام‌ها را من. در باغ یک درختِ آلوچه بود که خانواده از روزِ دوم تصمیم گرفت که برنامه‌ای برای چیدنِ میوه‌هایش و درست کردنِ رُب ترتیب بدهد. طبقه‌ی بالای ساختمان نیمه‌کاره بود و من در گوشه‌ای از آنجا برای خودم تشکی پهن کرده بودم و بیشترِ اوقات آنجا می‌ماندم. وقوعِ جنگْ مرزِ میان من و خانواده را مخدوش کرده بود و من هم، به دنبالِ فضایی برای تنهاییِ خودم می‌گشتم.

در مدت‌زمانِ جنگ با «ژ» و تقریباً تمامیِ کسانی که دوستشان داشتم از طریق اینترنت، پیامک یا تلفن در تماس بودم. برایم عجیب بود که چگونه می‌توانستم به این راحتی به دیگران تلفن کنم، چراکه از تماسِ تلفنی وحشت داشتم. جنگ در اینجا هم مرز میانِ من و یکی از ترس‌هایم را برداشته و مجبورم کرده بود که آن را پشت سر بگذارم.

خوش‌اقبال بودم که چند نفر از دوستانم هم‌زمان با من به گیلان آمده بودند و توانستیم چند باری در رشت همدیگر را ملاقات کنیم. دیدار و گپ با رفقا بیش از تمامیِ دیگر رویدادهای آن روزها برایم دل‌گرم‌کننده بود، شاید به این دلیل که ورای نزدیکیِ ضروری‌ای که هرکسی با خانواده‌اش داشت، از تداوم «زندگیِ شخصی»ِ پیشین خبر می‌داد؛ همان زندگی‌ای که همگی به دلیلِ تهاجم اسرائیل مجبور به ترکش شده بودیم و در کافه‌ها و خیابان‌های رشت، زیر حملاتِ گاه‌به‌گاهِ اسرائیل، حضور دوباره‌اش را حس می‌کردیم. ما در دوران جنگ کیلومترها راه می‌آمدیم، فقط‌وفقط به این خاطر که یکدیگر را در آغوش بگیریم، لبخند بزنیم و از امیدها و ترس‌هایمان بگوییم.

شب ۲۸ خرداد

امروز چند انفجار شدید در تهران رخ داد. در پردیس و لویزان و حسین‌آباد و جردن. تک‌تک این محل‌ها را در زندگی‌ام به یاد می‌آورم. پردیس که محل کارگاه پدرم و مدتی دفتر و استودیوی خودم بود. لویزان که نزدیک به خانه‌ی مامان بود و از ده‌سالگی در آن زندگی کردم. حسین‌آباد که می‌خواستیم برای مامان در آن خانه‌ای بخریم و نخریدیم. جردن که در یکی از کافه‌هایش با «ژ» قطع ارتباط کرده بودیم... 

از امروز احساس می‌کنم که کم‌کم دوران مسافرت تمام شده و آدم‌ها کلافه شده‌اند.

عمو و زن‌عمو پنجشنبه‌شب دو نفر از دوستانشان را از انزلی به ماسال دعوت کردند. من از ظهر به‌قصدِ دیدارِ رفقایم به رشت رفته بودم و عصری به خانواده ملحق شدم. برنامه داشتند تا درختِ آلوچه را بتکانند و به راهنماییِ دوستشان رب درست کنند. کارها که تمام شد همگی برای استراحت به داخل خانه آمدیم و درحالی‌که پاتیلِ ربِ آلوچه‌ی وحشی روی اجاق‌گاز قل‌قل می‌کرد، در سالنِ کوچکِ خانه دورِ هم جمع شدیم. از من خواستند که برایشان تار بزنم. تار را، اگرچه که سال‌ها بود به آن دست نزده بودم، لحظه‌ی آخر در کنارِ دیگر وسایلِ ضروری از خانه‌ام برداشته بودم. شب، زمانی که شروع به نواختن کردم، لرزشی خفیف در بدن و صدایم احساس کردم.

به حال گریه افتادم. کاروان شهید لطفی را زدم. چند تصنیف از دلکش و مرضیه. آراز آراز به یاد بابا.

همه‌ی ترانه‌ها را به‌صورت جمعی زمزمه می‌کردیم، امّا ساز و مضراب‌ها، در دستانم سنگینی می‌کردند. در درونم، از احساسِ استیصال و ناتوانی‌ درهم‌شکسته بودم. احساس می‌کردم به چیزهایی دل‌بسته‌ام که فرسنگ‌ها از من دورند و جنگ نخواهد گذاشت که دیگر هرگز در آغوششان بگیرم؛ از «ژ»، مادربزرگم، خانه‌ام، کتاب‌هایم، خیابان‌های مرکز شهر و تمامی عزیزانی که در تهران مانده بودند جدا افتاده بودم و رنج می‌بردم. به پایانِ جنگ، مانندِ دیگر افراد خوش‌بین نبودم. حمله‌ی اسرائیل را آغازگرِ دورانی تاریک و تجاوز به مرزی می‌دانستم که با هر گرفتاری و حقارت هم که شده، محدوده‌ای برای زندگی ما ساخته بود. تمامیِ خطوط را محو و لغزان می‌دیدم و زندگی و احساساتم را در زیرِ بارِ جنگ و این مسافرتِ اجباری، پوسیده و ازرمق‌افتاده درک می‌کردم. 

روزها، دور از خانه، می‌گذشتند و هر روز بی‌معناتر از روز گذشته.

۲۸ خرداد، آخرین روز جنگ بود که روزنگار نوشتم.

در تاریخ ۲ تیر ۱۴۰۴ آتش‌بس شد و در شبِ آخر، رژیم اسرائیل تا می‌توانست تهران را در هم کوبید. با گذشتِ چند روز مرزها به‌ظاهر، بر سرِ جای خود بازگشتند و کسانی که رفته بودند دوباره در خانه‌ی خود ساکن شدند. گفته می‌شد که جنگ به پایان رسیده است و افراد و چیزها هم ‌وانمود می‌کردند که به حالتِ سابق بازگشته‌اند، امّا دیگر هیچ‌چیز مانندِ دوران پیش از جنگ نبود: من به همان زاویه‌دیدِ خسته و افسرده در بسترِ ناامیدی بازگشتم، امّا از انجامِ کوچک‌ترین امورِ روزمره ناتوان بودم. دست‌اندرکارانِ حکومت پیروزی‌شان را جشن گرفتند، امّا مشخص بود که این بار بدجوری وحشت کرده‌اند. رابطه‌ام با «ژ» دوامی نیافت و به همان نقطه‌ای که در پیش از جنگ بود بازگشت. خانه‌ی عزیز و زیبایم هم هرچند به حرارت زندگی دوباره گرم شد، امّا به معشوقی می‌مانست که می‌ترسد هر لحظه رها شود. از زمان پایان جنگ مدام خیال می‌کنم که هر لحظه یا شبی، در غفلت و بی‌خبری، ممکن است دوباره مجبور به ترکِ خانه و زندگی‌ام شوم. برای آن آماده‌ام؟ گمان نمی‌کنم. دوست ندارم که آماده باشم.

جابه‌جا شدنِ مرزها در طولِ جنگ، موقعیت‌هایی نابهنگام آفرید و اراده‌ی فردی مرا تا مرزِ ناتوانیِ کامل، تحلیل برد. علاقه داشتم که می‌توانستم اثراتی مفید و مثبت برای زندگیِ دیگر انسان‌های هم‌درد با خودم بیافرینم، برای شهر و تمامیِ سرزمین‌های هم‌سرنوشت با سرزمینِ خودم. امّا در نهایت فقط موفق شدم که خود و اطرافیانم را برای چند روز از میان مهلکه نجات دهم و به امنیتی کاذب برسانم. نجات دادم؟ گمان نمی‌کنم، چراکه ما انسان‌ها هرگز به‌تنهایی توانِ ایستادن برابر روحِ‌ ویرانگرِ جنگ را نخواهیم داشت. ویرانی رو به گسترش است و در جایی و زمانی بالاخره گیرمان خواهد انداخت.

زمانی که به خودم، «ژ»، مادرم، عمویم، زن‌عمویم، مادربزرگم و تمامی دیگر عزیزانم در طول جنگ فکر می‌کنم به این نتیجه می‌رسم که همه‌ی ما انسان‌های بی‌پناهِ ساکن در ایران، فارغ از مرزها و تفاوت‌هایمان، تا چه اندازه تنها هستیم و چقدر به انسان‌هایی هم‌درد و شبیه به خودمان، نیازمندیم.

در لحظه‌ی آغاز جنگ، مغموم و تنها در اتاق‌خوابم دراز کشیده بودم و در پایانِ آن، شبی را به یاد می‌آورم که در وحشتِ نقضِ آتش‌بس، بی‌پروا روی چمن‌های پارک لاله دراز کشیدیم و با ولع، به منظومه‌ی ستارگان آسمان خیره شدیم؛ به همان آسمانی که دوازده روزِ تمام پذیرای آتش جنگ بود و اکنون به تمامیِ ساکنین خاور میانه، به تمامیِ زندگان و مردگان، معصومانه نگاه می‌کرد. در پس‌زمینه، صدای عزاداریِ مذهبی می‌آمد و ما باوجودِ اعصاب‌خردی و ترس، همدیگر را در آغوش گرفتیم و در پیشگاه آسمان، با یکدیگر حرف زدیم: از آدم‌ها و جنگ گفتیم، از زندگی و گذشته، آینده و امید. 

زمین در زیر بدن‌هایمان، سبز و تاریک و نم‌دار بود و ستاره‌های بالای سر، دور و کم‌رمق به نظر می‌رسیدند. آسمان و ستارگانش به نُت‌های یک سمفونی ناتمام شبیه بودند که دیده می‌شدند، امّا صدایی نداشتند.

با چشم‌های بسته در قلب تهران، دراز کشیده بودیم و فکر می‌کردیم: به تنهایی و همراهی، پیوستن و جدایی؛ فکر می‌کردیم به مرزهایی که ما را از خودمان و خودمان را از خیالمان، با بی‌رحمی تمام جدا می‌کردند. 

هاینر مولر نمایشنامه‌نویس شهیرِ آلمانی، جمله‌ای درخشان دارد: «یا همگان با هم رستگار می‌شویم یا هیچ‌کس به‌تنهایی رستگار نخواهد شد.»