

صبح روز پانزدهم اردیبهشت مادربزرگ از دنیا رفت. یکی از بدیهای اینستاگرام این است که در آن آدم را برای شنیدن خبر بد آماده نمیکنند. همینطور به راحتی آب خوردن میگردند عکس آدمها را پیدا میکنند و زیرش مینویسند که دیگر نیست. تمام شده و رفته. عجیب بود که شب قبل از رفتن مادربزرگ کابوس ندیده بودم. در عوض تمام شب، خواب شبیه افیونی از آب گذشته بدنم را قبضه کرده بود. باریکهی نور که از لای پرده تابید داخل اتاق دریافتم که صبح شده. یک صبح بدون رؤیا و کابوس قبل از هوشیاری. به گمانم باید آن روز به توصیههای روانشناسها و تراپیستها و آدمهایی که بایدهها و نبایدهای روزانه ورد زبانشان است گوش میدادم و در رختخواب تلفن همراه را چک نمیکردم. اما کورمالکورمال، در تاریکوروشن اتاق اینستاگرام را باز کردم و دیدم اعضای خانوادهام، آنهایی که اینستاگرام دارند، پشت سر هم دور عکسهای پروفایلشان خطی رنگی نمایان شده. نیازی نبود استوری نفر اول را باز کنم. نیازی نبود به کسی زنگ بزنم یا از کسی چیزی بپرسم. آدمهای خانوادهی من، فرسنگها دور از من، در سنها و موقعیتها و لحظههای گوناگون همه با هم تصمیم گرفته بودند اول صبح یک دوشنبهی اردیبهشتماه استوری بگذارند و جز سوگ مشترک چیز دیگری نمیتواند اینهمه آدم را همزمان با هم به یک عمل وا دارد.
دوشنبهها را معمولاً دوست داشتم. مدرسهی ابتدایی که میرفتم دوشنبهها روز ورزش و نقاشی و درسهای متفرقه بود. از آن درسهایی که کسی جدیشان نمیگرفت و در کارنامه به چشم پدر و مادرها نمیآمدند. دانشگاه که رفتم دیویدیهای سریال شهرزاد صبحهای دوشنبه میآمدند و من و دوستم وقت بازگشتن از دانشکدهی اقتصاد دانشگاه تهران، از زیر پل گیشا که میگذشتیم و میرسیدیم به دکهی روزنامهفروشی که چند متری جلوتر از چلوکبابی جوان بود، هر دو یکی یک دانه دیویدی شهرزاد میخریدیم. من میرفتم سمت گیشا و او میرفت سمت تاکسیهای زیر پل. دوشنبه از همان روزها به چشمم رنگ گلبهی ملایمی داشت که زهر شروع هفته را میگرفت. نه آغاز بود و نه پایان. آرام شدن طوفانی بود که میتوانست از شنبه آدم را بهم بریزد. نویدی بود بر اینکه هر چه هست بالاخره میگذرد، آرام میگیرد و تمام میشود. مهاجرت هم که کردم باز دوشنبه همان رنگ گلبهی ملاحتبارش را از دست نداد. حتی در اوج زمستانهای ریمینی، با آن مه غلیظی که تا پیش پای خانهها پایین میآمد و صبح را تبدیل به خیال میکرد هم دوشنبه روز بدی نبود. آدمهای این شهر حتی روز اول هفته هم لبخند میزدند. سوار بر دوچرخههایشان رکابزنان و خندان بهم سلام میدادند و حین نوشیدن قهوهی اول صبح دم کافهی پسکوچی،1 حوصلهی سر وکله زدن با سگهای بزرگ و کوچک و زشت و زیبای همشهریهایشان را داشتند.
آن دوشنبه هم میتوانست دوشنبهای عادی باشد، همانطور گلبهی و آرام مزین به نور مطبوعی که از پنجرهی اتاق به داخل میتابید. اما مادربزرگ بین همهی روزهای هفته آن روز را برای رفتن انتخاب کرده بود. درست یک روز بعد از سالروز تولد من. یک نوه از بین انبوه نوههای ریز و درشت و پیر و جوانش. پیش خودم فکر کردم حتی روز رفتن هم ملاحظهی آدمهای دیگر را کرده. بماند که هر سال سالروز تولدم غمگینترین آدم دنیا هستم. اما با این همه مادربزرگ گذاشته بود من و دوست دیگری که جفتمان متولد چهاردهم اردیبهشت هستیم، برای جشن تولد دو تایی برویم بولونیا2 و شام را در رستوران ایرانی بخوریم که با ایستگاه قطار تقریباً ۲۰ دقیقهای پیاده راه بود. شب موقع بازگشتن خوابیده روی صندلیهای آبیرنگ قطار بین شهری تحلیل کردیم که رستوران دوغ خوشطعم و کباب کوبیدهی خوبی داشت اما کباب برگش تعریفی نداشت و هیچجا کبابهای ایران را ندارد و ایتالیاییها بیخودی اینهمه به پیتزا و پاستاهایشان مینازند. خاطرم هست که تبریکهای تولدم را قبل از به رختخواب رفتن جواب دادم. برای بار آخر کارهایی که قرار بود تا سال دیگر، موعد تولدم انجام بدهم را مرور کردم و خوابم برد بیآنکه بدانم مادربزرگ چند ساعت بعد در گرگومیش دم صبح خانهاش حالش بد میشود، برای آخرین بار رنگ بیمارستان را میبیند و بعد ما را میگذارد و میرود.
استوری اول را باز کردم. یادم نیست صفحهی عمهام بود یا دخترعمهام یا شاید هم دخترعمویم. عکس مادربزرگ بود پوشیده در پیراهن سبزرنگ توری بلندش. عصایش در دستش بود و لبخندش شبیه لبخند آن روزهایی بود که راضی به نظر میرسید. و مادربزرگ کم پیش میآمد که از ته دل راضی باشد. چون همیشه دلیلی برای نگرانی داشت. نوهای که راه دور بود، نوهای که در جاده بود و هنوز برای ناهار نرسیده بود، نوهی کوچکی که خوب غذا نخورده بود و بچهای که صورتش در هم بود و مادربزرگ تا دلیل در هم بودنش را نمیفهمید آرام نمینشست. رنگ لباس با رنگ چشمهای مادربزرگ توازن دلنوازی داشت. خواهرم همیشه میگفت هیچکدام ما رنگ چشمهایش را به ارث نبردهایم. رنگی بود میان سبز و میشی. حق با خواهرم بود. هیچکدام از ما رنگ چشمهای مادربزرگ را به ارث نبرده بودیم. حتی شاید از ذکاوتش هم چیز زیادی نصیبمان نشده بود. زن عجیبی بود. به دور از مردمشوریده با یک نگاه درد آدمها را تشخیص میداد. مرهمهای مندرآوردی درست میکرد. شکستهبندی میدانست و احوال جوانهای عصر اینستاگرام و هوش مصنوعی را خوب درک میکرد. یک روز از میان آخرین روزهای سلامتیاش که آمده بود خانهمان نشسته روی مبل راحتی خانه داشت توضیح میداد دختر فلانی که رفته خارج ظاهراً ازدواج سفید کرده و حالا به خوبی و خوشی با مونسش در یک خانه پهلوی هم زندگی میکنند.
خندیدم و پرسیدم:
- ازدواج سفید یعنی چی دا3؟
لبخند زد. از آن لبخندهایی که وقت شوخی روی لبش میآمد.
- یعنی همینجوری. جوانها تنشان سالم باشد، دلشان با هم خوش باشد. کنار هم، با هم بسازند. چه فرقی دارد ازدواج سفید کنند یا رنگ دیگر.
خیره به عکس و متنهای غمانگیز زیر آن همچنان در رختخواب بودم. میبایست گریه میکردم؟ یا اول میبایست من هم در اینستاگرام عکس مادربزرگ را میگذاشتم و بعد میزدم زیر گریه. شاید هم اول باید بلند میشدم، تختخواب را مرتب میکردم و آبی به صورتم میزدم و خودم را در آینه نگاه میکردم. به تار موی سفیدی که میان سیاهی موهایم پارهای وقتها پیدا میشد. مادربزرگ یک روز که روی مبل کنارش نشسته بودم تار موی سفید را دیده بود. لبهایش لرزیده بودند و گفته بود:
- هی روله4 تو هم موی سفید داری؟ بمیرم برایت.
از روی تخت بلند شدم. پنجره را باز کردم و گذاشتم صدای مردم ریمینی5 بیاید داخل خانه. گریهام نمیآمد. در عوض چیزی شبیه جریان خون از داخل قفسهی سینهام راه به بالا میگرفت. داشتم تهی میشدم. همان کارهایی را انجام دادم که صبح روزهای دیگر پشت هم تکرارشان میکردم. مرتب کردن رختخواب، گردگیری، زل زدن به بخاری که از آب در حال جوش کتری بالا میگرفت. در عین حال سعی میکردم آخرین باری که مادربزرگ را دیده بودم تجسم کنم. لاغر شده بود. خیلی خیلی لاغرتر از تمام سالهایی که دیده بودمش. با این همه همچنان قامتش استوار بود. پاییز بود. اولین بار بود که بعد از مهاجرت به ایران سر میزدم. میخواستم چند روزی در خرمآباد بمانم و بعد بازگردم به تهران. به مادربزرگ نگفته بودیم که قرار است بیایم. مثلاً میخواستم غافلگیرش کنم. از در خانهاش رفتم تو. مهمان داشت. از همان مهمانهایی که هیچوقت نمیفهمیدی نسبتشان با ما چیست اما طوری گرم در آغوشت میگرفتند که انگار روز قبلش همدیگر را دیده بودیم. زنهایی بودند گندمگون، چشم و ابرو مشکی و پوشیده در پیراهنهای گلدار و شلوارهای پارچهای تیره. با صورتهایی گرد و لبهایی خندان. شبیه خیلی از زنهای خرمآبادی میانسالی که دیده بودم. مادربزرگ روی تختی که برایش کنار پنجرهی سالن پذیرایی زده بودند نشسته بود. از دور که مرا دید چشمها را تنگ کرد، خندید و گفت:
- و خیر بیای روله.
و دستها را برای در آغوش گرفتنم باز کرد. کنارش که روی تخت نشستم دستهایش را نشانم داد. همان دستهایی که عمری با آنها همهمان را بغل و نوازش کرده بود. همانهایی که سالها وقت بهار از زمینهای بایر اطراف کیحاتم6 گیاههایی را چیده بودند که مادربزرگ فقط خودش میدانست چه هستند و به چه دردی میخورند. همان دستهایی که با آنها وقت رسیدن زرشکهای سبز کوهی خوراک درست کرده بود و گذاشته بود جلوی پدرم و حواسش بود که حتماً آخر غذا را بخورد. حالا همان دستها آب رفته و پر شده بودند از کبودی آنژیوکت و سرنگ. دستهایش را در دستم گرفتم. گفتم که به زودی خوب میشود. کبودیها میروند و جایشان نمیماند. هر دویمان میدانستیم که دارم دروغ میگویم.
پاییز بود که برای آخرین بار دیدمش. ایستاده در قاب در خانهاش در خیابان آراسته. بدنش همان بوی همیشگی را میداد. مخلوطی از بوی عید و بهار و نان تازه. مشتی اسکناس در دستم چپاند و گفت:
- من که پول خارجی ندارم. این هم سرراهیات.

هر چه کردم زورم به دستهایش نرسید. هنوز قویتر از من بود. با وجود بیماری، با جسمی که آن درد منحوس ضعیفش کرده بود همچنان قویتر و باهوشتر از همهی ما بود. سرراهی را گرفتم همراه کیسهی پنجکیلویی برنج. در تمام مدت پرواز بازگشت حواسم پی کیسهی برنج بود و تصویر مادربزرگ در قاب خانه. فکرش را میکردم که بار آخر باشد که میبینمش؟ نه. محال بود. دکترها حرفهایی میزدند. وقتهایی تعیین میکردند. چیزهای وحشتناکی میگفتند. میتوانستند بیرحم باشند. میتوانستند حرفهایی به آدم بزنند ویرانگرتر از دردی که در جان مادربزرگ لانه کرده بود. اما میتوانستند دروغ هم بگویند.
ساعت هشت صبح بود. باریکهی نور پخش شده بود روی مبل خانه و بخشی از سنگ کف را روشنتر میکرد. کیسهی برنج مادربزرگ کوچک و مچاله زیر میز کنار کابینت آشپزخانه جا خوش کرده بود. تقریباً تمامش کرده بودم. بدون آنکه یک بار هم بتوانم برنجی شبیه برنج مادربزرگ دربیارم. سوپی شبیه سوپهای او درست کنم. یا دلمهی برگ مویی مثل دلمههای او که هر سال مخصوص سیزدهبدر درست میکرد و میپیچید داخل پارچهای عظیم و کتانی. رفتم بالای سر کیسه. بازش کردم و مشتی برنج ریختم کف دستم. بالاخره توانستم صورتش را در ذهنم مجسم کنم. نمیدانم کجا خوانده بودم که آدم نمیتواند صورت کسانی که دوستشان دارد را به وضوح در ذهنش تصور کند. میبایست گریه میکردم و خودم هم نمیدانستم دلیل گریهام چه میتوانست باشد. برای مادربزرگ که عمری را صرف رنج و درد دیگران کرده بود و حالا به آسانی گذر پاییز به بهار رفته بود یا برای خودم که گوشهای از دنیا موعد رفتن آدمها سعی میکردم آخرین بارهای دیدنشان را به خاطر بیاورم. شاید هم باید برای این گریه میکردم که کسی نفهمیده مادربزرگ لحظههای آخر به چه چیزی فکر میکرده. هیچگاه از او پرسیده بودم از این دنیا چه میخواهد؟ نه حالا که زنی سالخورده است. سالها پیش. در جوانی. در کودکی.
تنها یک بار از او پرسیده بودم لباس عروست چه شکلی بود. سؤالی که باز هم او را، وجودش و ماهیتش را فاشنشده پشت سر میگذاشت و وصلش میکرد به ازدواجش و مادر شدنش. حتی خاطرم نمیآمد به سؤال لباس عروس پاسخ روشنی داده یا نه. شاید هم در حال جواب دادن بوده و ناگهان چشمش خورده به نوهی شیطانی که دور از چشم پدر سوئیچ ماشین را برداشته و ماشین را کوبانده به حصار فلزی دور باغچه. اینجور وقتها مادربزرگ چابکتر از آنی میشد که از زنی سالخورده انتظار میرفت. با عصایش تند و تند قدم برمیداشت تا نگذارد کسی به نوههایش تشر بزند. حتی اگر پدرش باشد یا مادرش.
تلویزیون را روشن کردم. اخبار داشت از بایدها و نبایدهای کنسرو کردن گوجهفرنگی میگفت. مجری زن باریکاندامی بود با موی یکدست بلوند که ریخته بود دورش و هر از گاهی انگشتهای باریکش را میبرد لای چتریها و آنها را به عقب میراند. پیراهن سادهی مشکی به تن داشت با کفش پاشنهبلند. یادم آمد لباس مشکی ندارم. حداقل برای این فصل از سال. عجیب بود که در آن موقعیت، در شهری که آدمهایش مرا نمیشناختند نگران مشکی پوشیدن برای سوگواری از دست دادن کسی بودم. تلویزیون را خاموش کردم. لباس پوشیدم و با کفشهایی که هنوز از گل باران چند روز پیش کثیف بودند زدم بیرون خانه. تکوتوک آدمی در خیابان دیده میشد. زنی سالخورده با پیراهن گلدار و ژاکت لیمویی سوار بر دوچرخه رکابزنان از کنارم گذشت و چرخید سمت کوچهی روبهرویی که منتهی میشد به خیابان چهارم نوامبر. بارها خواسته بودم از هوش مصنوعی بپرسم چرا اسم خیابان، چهارم نوامبر است و هر بار یادم میرفت. مرد جوانی دمپایی به پا در حالی که قلادهی سگش را با بیحوصلگی میکشید تکیه داده بود به نیمکت وسط پارک روبهروی خانه. سگ پودلی بود به رنگ سفید. نه خیلی کوچک و نه خیلی درشت. شبیه صاحبش چندان حس و حالی برای جستوخیز نداشت. زمان برای آنکه مغازهای باز باشد و به دخترکی عزادار لباس مشکی بفروشد کند میگذشت. به جای مغازهی لباسفروشی راه گرفتم سمت کلیسای مالاتستیانو. دو سال بود در آن شهر زندگی میکردم و یک بار هم نشده بود پا در کلیسای جامع شهر بگذارم. ساختمان سفیدرنگ مرمرین با شکوهی داشت که در هر ساعت و فصل از سال خیابان چهارم نوامبر را دلبازتر نشان میداد. بالای در ورودی کتیبهای مثلثی قرار داشت و دورتادور سردر ورودی را با ریسههایی از برگ و گل تزیین کرده بودند. روی در چوبی با برچسبهایی مشخص به زبانهای ایتالیایی و انگلیسی نوشته بودند ورود با دامن و شلوارک کوتاه مجاز نیست. در را فشردم و خنکی توأم با رطوبت خورد به صورتم. داخل کلیسا چندان شبیه کلیساهای دیگری که در عمرم دیده بودم نبود. سقف بلندش با تیرهای چوبی مزین شده بودند و حالتی اسرارآمیز به ساختمان میدادند. جز من و زن میانسالی با موی کوتاه کس دیگری در شبستان کلیسا نبود. زن نشسته بود روی نیمکت دوم. دستها به روی سینه، زیر لب چیزی را زمزمه میکرد. پایین پلهها درست جایی که علامت زده بودند جلوتر از این نروید، میز چوبی قرار داشت پوشیده با پارچهی قرمزرنگ و شمع. تعداد کمی از شمعها روشن بودند. هنوز برای حاجت داشتن و نذر و نیاز خارجیها زود بود. و من، برای چه شمع روشن کردم و تمام سکههای ته کیف پولم را میریختم داخل صندوق اعانهی کنار شمعها. به دنبال آرامش روح مادربزرگ بودم؟ او که تمام عمرش برای آرامش دیگران تقلا کرده بود، چه نیازی به شمع روشن کردن من داشت. بیشتر انگار برای دل خودم شمع روشن میکردم. خیره به شمایل مسیح مصلوب در بالاترین نقطهی محراب کلیسا چند ثانیهای جلوی میز و تکوتوک شمعهای روشنش ایستادم. مادربزرگ که رفت مکه و آمد، تمام کوچه پر شد از پارچههای خوشآمدگویی با اسمهای نوههای کوچکش. روزی که از مکه برگشت خوب در خاطرم مانده بود. در میان شلوغی جمعیت در حالی که ساکش را سفت چسبیده بود آدمها را کنار زد و آمد سمت ما. چند سالم بود؟ هشت؟ نه؟ آنقدر کوچک بودم که جرئت نمیکردم دست مادرم را ول کنم و بروم داخل جمعیت برای پیدا کردن مادربزرگ. صدای قیژ در بلند شد. سر چرخاندم و راهبهای مسن را دیدم که از طرف اتاقک اعتراف سلانه سلانه به سمت محراب میآمد. از کنارش که رد شدم به رویم لبخند زد. زن موکوتاه هنوز در حال دعا خواندن بود که در چوبی عظیم را باز کردم و از کلیسا زدم بیرون. سرمای اول صبح کمکم جایش را به خنکی بهار میداد. از خیابان چهارم نوامبر وارد میدان ترهمارتیری7 شدم که کمکم داشت از رفتوآمد آدمها پر میشد.
همانطور که بیهدف قدم برمیداشتم از ذهنم گذشت باید با پدرم تماس بگیرم یا شاید هم با مادرم. اینکه چه میبایست میگفتم داستان دیگری بود. متأسفم بابت فقدانت... بابت فقدانمان... احتمالاً وقتی خبر را شنیده صورتش از ناراحتی سرخ شده، حرکاتش تند و مضطربانه و سعی کرده هر چه سریعتر خودش را به گوشهی خلوتی برساند. جایی که کسی گریهاش را نبیند. اولین و آخرین بار که به وضوح اشکهایش را دیده بودم دم خروجی کنترل پاسپورت بود در فرودگاه. شانههایم از سنگینی کولهپشتی درد گرفته بودند. پدرم را بغل کردم. و وقتی پاشنههای پایم را دوباره به عقب برگرداندم دیدم چشمهایش، که حالا اطرافشان پر بود از چینهای ریز، از اشک خیسند. مأمور کنترل پاسپورت که مهر را کوبید بر کاغذ پاسپورت، احساس گناه و عذاب وجدان سرتاپایم را فرا گرفت. از ذهنم گذشت کار درستی کردم؟
پیر شده بودم. حتی اگر نامش پیری نبود میشد اسمش را بزرگ شدن گذاشت. نه آنجور که تصورش را میکردم. بزرگ شدن معنایی متفاوت از آن چیزی داشت که سالهای کودکیم در سرم میپروراندم. خوابهای دم صبح آشفته، دلشورهی مداوم، کلمات و جملات نیشدار و هشداردهنده و بدتر از همه مردن. انگار بچه که بودیم آدمها نمیمردند. یا اگر هم میمردند مرگشان شبیه گذر هواپیما از فراز آسمان بود. یک لحظه حواست پرت میشد و بعد باز یاد بازی با عروسک باربی میافتادی. کتاب جدید هری پاتر یا ماجراهای تنتن و میلو. یک بار همراه پدر و مادرم به مراسم ختم رفتیم. خواهرم آنقدر بزرگ بود که بتواند پیش زنعمو و دخترعموهایم بماند. من اما طاقت جدایی از مادرم را نداشتم. پدرم یکنفس تا بروجرد رانندگی کرد. وارد مجلس ختم که شدیم دیدم دختران متوفی هر بار که مهمان جدیدی وارد میشود، بلند میشوند، یکنفس ویوی میکنند و صورت را میخراشند. زنان مسنتر نشسته بر زمین و تکیه داده به مخدههای پرنقشونگار در حالی که پیش رویشان پر از دیسهای حلوا و استکانهای نیمخوردهی چای تازهدم است مچ دستها را دور هم میچرخانند. کوچکتر از آن بودم که بفهمم معنای آن حرکت چیست. موعد بازگشتن، دم خانهی مادربزرگ وقتی منتظر بودیم پدرم انبوهی از شیشههای مربا و کشکینههای8 تازه را در صندوق عقب ماشین جا بدهد، سعی کردم حرکت زنان عزادار را تقلید کنم. مادربزرگ چشمش خورد به من. هینی کشید و دستهایم را گرفت و گفت:
- روله چنین نکن.
از آن روز چند سال گذشته بود. دقیق نمیدانم. تصور میکردم مادربزرگ همیشه همانطور استوار میماند. موهایش بلند و پرپشت و مشکی از زیر گلونی9 میزنند بیرون و نگرانی نخواهد داشت جز اینکه بچههایش از او دور هستند یا نوههایش خوب و به دل غذا نمیخورند. هر بار که از مادربزرگ میپرسیدم خوبی، جواب میداد:
- خوبم روله. شما خوشتان باشد من هم خوبم.
حالا اما رفته بود. آسوده از خوشی یا ناخوشی ما جایی میان دامنهی سفید کوه آرام میگرفت. برایش عزاداری میکردند، کسی طاقت دیدن خانهی خالی، انگشتر، تسبیح یا گلونیاش را نداشت و عکسش را بارها و بارها روی عکس پروفایلهایشان میگذاشتند. و پس از آن دیگر فقدان بود که شبیه حفرهای خالی یا زخمی کمرنگ التیام پیدا نمیکرد. میماند و تا ابد به آدم دهنکجی میکرد. ایستادم. حالا دیگر روی پل بودم و آب مواج از وزش باد میرفت و میآمد. بهار بود و اشک جای باران از چشمهایم ریخت پایین.
پاسکوچی (Pascucci)، نام تجاری کافههای زنجیرهای که در سراسر ایتالیا نوشیدنیهای گرم و سرد و شیرینیجات عرضه میکنند۔
Bologna، کلانشهری در شمال شرقی ایتالیا که مرکز و بزرگترین شهر ناحیهی امیلیا-رومانیا است.
در زبانهای لری و کردی به معنای «مادر» است.
در زبانهای لری و کردی به معنای «فرزند» یا «فرزندم» است.
Rimini، نام شهری ساحلی در ناحیهی امیلیا-رومانیا در ایتالیا.
روستایی در اطراف خرمآباد لرستان واقع در دامنهی سفیدکوه.
نوعی آش محلی در مناطق غربی ایران که از خیساندن گندم نیمکوب و سبزیجات در دوغ محلی تهیه میشود.
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد