در رثای حروف مرده

«کیچ» به آلمانی «Kitsch» به معنی آبکی، چشم‌پُرکن و پرطمطراق است. «کیچ» به آن دسته از آثار هنری اطلاق می‌شود که به‌علت تکرار و استفاده فراوان، زیبایی و تخیل هنری‌شان را از دست داده‌اند و به کالاهای معمولی و همگانی و بی‌ارزش تبدیل شده‌اند یا به‌عبارتی، اثر از هنر به صنعت فرو کاسته شده است. در مصداق، تابلوی لبخند ژکوند هنر و هزاران تابلوی تکثیر شده از روی آن، صنعت معنی پیدا می‌کند.

«کیچ» اما مختص هنر نیست. تقویم‌های مناسبتی، احساسات ما را تحریک می‌کنند، عواطف ما را به خروش می‌آورند و ما هیجان‌زده و بی‌اختیار دچار تفکر و رفتار «کیچی» می‌شویم. «کیچ» همان آیینه‌ی زیبانمای دروغین است که باعث می‌شود فقط قلب و احساساتمان، سُکان تصمیمات و رفتارهای ما را به‌دست گیرند، فرمان برانند و عقل و درایت و تأمل را به یک سو وانهند. از پشت لنز «کیچ» ما صور دیگر را نمی‌بینیم و یا نخواهیم دید. «کیچ» امر واقع را کنار می‌زند و ظاهر را پررنگ و برجسته می‌سازد. «کیچ» با لحظه‌های زندگی عجین شده، حقایق زشتِ آن را می‌پوشاند و ضعف بشر را کتمان می‌کند.

متن‌های تبریک و شادباش روز پدر نیز از قاعده‌ی نگاه «کیچی» مستثنا نیستند. پدر از این نگاه، مهربان، فداکار، ستون و چراغ خانه است. بدون او، ما موجودیت خارجی نداشتیم و همه‌ی آنچه امروز هستیم، مرهون الطاف و ازخودگذشتگی‌های شبانه‌روزی پدر است. پدر البته در نگاه و رفتار «کیچی» تنها سوژه نیست؛ مناسبت‌های روز مادر، معلم، مهندس، کارگر، جوان، استاد، معمار، پرستار، پزشک و صدها اسم دیگر، ما را سر شوق می‌آورند و اشک‌ها و بوسه‌ها و بهترین‌ها را نثار وجود نازنین‌شان می‌کنیم.

در قلمروهای دیگر زندگی «کیچ» ما را وامی‌دارد تا مهربان باشیم، تا خطاها و اشتباهات را نبینیم، تا کینه‌ها را بگذاریم و بگذریم، تا تظاهر کنیم که همه‌چیز ایده‌آل و وفق مراد است. «کیچ» در سیاست و فرهنگ و اقتصاد هم کارکردهای ویژه دارد؛ تعریف و تمجیدهای غلوآمیز نسبت به یک مسئول، به‌به و چه‌چه‌های اغراق‌آمیز نسبت به یک اثر هنری یا شخصیت یک هنرمند، تحمل تورم و بیکاری و فسادهای مالی و غیره در قالب عبارات (مهم نیست، خدا سلامتی بدهد، این نیز بگذرد و...).

«کیچ» اما موقت و نوبه‌ای است، مربوط به حال است، زودگذر است. وقتش که برسد به یکباره فوران می‌کند و آتشفشان... پوووف. وقتی آب‌ها از آسیاب افتاد، و وقتی تقویم ورق خورد، دیگر از آن تملق‌ها و چاپلوسی‌ها اثری باقی نمی‌ماند. دیگر ظاهر قضایا ما را نمی‌تواند فریب بدهد. امر واقع مثل خورشید واقعیت خودنمایی می‌کند و پرده‌ها را کنار می‌زند؛ پدر سخت‌گیر است، مادر وسواسی است، استاد رحم ندارد، پزشک پول‌پرست است، مسئولین نالایق‌اند، هنرمند، هنربند است و تورم و بیکاری و فساد، خانه‌برانداز.

چرا نگاه و رفتارهای ما «کیچ» را می‌پسندند و تقویت می‌کنند؟

میلان کوندرا نویسنده سرشناس چک معتقد است در جوامع پلورالیسم یا کثرت‌گرا به‌علت فعالیت گروه‌های مختلف در جامعه، امکان بروز نگرش و رفتار «کیچ‌خواهانه» به حداقل می‌رسد چون گروه‌ها، احزاب و افراد با حضور و ابراز نظرات دایم خود در مسائل گوناگون، تأثیر و نفوذپذیری یکدیگر را خنثی یا محدود کرده و امکان جولان احساسات کور و افسارگسیخته را به یکدیگر نمی‌دهند. کوندرا اما معتقد است در سایر جوامع غیرپلورالیست امکان بروز نگاه و رفتارهای «کیچ‌خواهانه» قوت می‌یابد. در این جوامع امکان بروز عقاید و اظهارنظرهای گوناگون وجود ندارد، به مرور تازگی فکر و باروری اندیشه رو به اضمحلال و نابودی می‌گذارد و افراد به تقلید و تمجید از الگوهای تأییدشده و موجه می‌پردازند. نگاه حداکثری و عمیق به مسائل و رخدادها به اظهارنظرهای کلیشه‌ای و سطحی میل پیدا می‌کند و افراد در همان چارچوبی می‌اندیشند و سخن می‌گویند که مجاز شمرده شده است.

«کیچ» ظاهرپسند و توده‌پسند است، توصیف است تا تحلیل و نقد، خبرسازی است تا خبرنگاری، شارلاتان‌پرور است تا متفکر و منتقدساز. «کیچ» عاشق عکس‌های سلفی و موج‌سواری است تا تربیت متخصص.

باید مراقب بود دست‌زدن‌ها و هوراکشیدن‌های دیگران، لباس «کیچ» را به قامتمان اندازه نگیرد و به زور تنمان نکند، جناب دکتر و مهندس گفتن‌های این و آن ما را از مسیر و اهداف متعالی‌مان دور نسازد. باید مراقب بود نگاه ظاهرپسند و فرهنگ توده‌پرور، اصالت و شرافتمان را نشانه نرود. ما در آیینه باید با خودمان مواجه شویم، با همانی که هستیم؛ زشت یا زیبا، چاق یا لاغر، کوتاه یا بلند. خوب و بد ما در موقعیت‌هایمان معنی پیدا می‌کنند.

«آیینه‌ی حقیقت» به ما می‌گوید که ما که هستیم و چگونه زندگی می‌کنیم نه «تصویر کج‌ومعوج “کیچ”».