

«همهی روزها شبیه هم بودند، فیلمها اما نه.»
این جمله را از داستانی کوتاه به اسم گرسنگیکشیده1، نوشتهی دان دلیلو آوردهام. داستان دربارهی مردی میانسال به نام لئو است که اکثر زمانش را به فیلمدیدن در سینماهای نیویورک میگذراند. گاهی سه یا چهار فیلم در یک روز میبیند و اساساً کاری هم غیر از این ندارد. آدم پولداری هم نیست که خودش را پیش از موعد بازنشسته کرده باشد. چند سال است که از همسرش جدا شده، ولی همچنان در خانهی او زندگی میکند. صرفاً با پسانداز ناچیز خودش و درآمدهای ناپایدارِ همسر سابق، زندگیاش را میگذراند. یکی از همین روزهایی که لئو به سینما میرود، زنی لاغراندام را میبیند و کنجکاوش میشود. شروع میکند به خیالپردازی دربارهی او و حتی در ذهنش برای او اسم میگذارد: گرسنگیکشیده. وقتی که زن را در سینماهای دیگری نیز میبیند، به نظرش میرسد او هم مثل خودش، بار تنهایی و تکرار را در زندگی حمل میکند.
وقتی با این داستان و شخصیت لئو مواجه شدم، حافظهام فلشبکی زد به سالها قبل، اواسط دههی نود شمسی؛ دورانی که سینما رفتن برای من تبدیل شده بود به آیینی برای قطع ارتباط موقت با روتین زندگی. تازه وارد زندگی کارمندی شده بودم. آن سالها سینماتک قلهک، شبها فیلم خارجی اکران میکرد. اگر فرصتی پیدا میشد و فیلمی برایم جذاب بود، تنها یا بههمراه یکی از دوستانم برای تماشایش به آنجا میرفتم. اکثر فیلمها، متعلق به جریان اصلی سینما بودند و بعضاً فیلمهای هنری هم پخش میشد. اساساً برای من و خیلیها، دیدن فیلم خارجی روی پردهی بزرگ در آن روزگار، تجربهای جدید و متفاوت بود. اولین تجربههای تماشای فیلم در سالن سینما احتمالاً برای خیلی از آدمها در کودکی، اتفاق هیجانانگیزی است، اما این بار، تجربه کردن آن فضا در بزرگسالی و زمانی که کارمندیْ سایهی بزرگی بر شبانهروزت انداخته، آن هم درست بعد از اتمام روز کاری، کیفیت متفاوتی داشت. موضوع به تماشای فیلم خارجی روی پرده محدود نمیشد؛ خودِ مناسک این آیین برایم دلپذیر بود؛ آیینی که با زدن انگشت روی دستگاه و ثبت خروج از شرکت و رفتن به ایستگاه مترو شروع میشد. شوق رفتن به سینما باعث میشد شلوغی همیشگی مترو در آن ساعت از عصر، اذیتکننده نباشد. خط یک را به سمت تجریش میرفتم و در ایستگاه قلهک پیاده میشدم. بعد از آن هم، چند دقیقه پیادهروی در خیابان یخچال داشتم تا به سینما برسم. کارت عضویت سینماتک را نشانِ آقا یا خانمِ باجهنشین میدادم و بلیت کاغذی را تحویل میگرفتم. سالن نمایش در طبقهی منفیِ یک بود: زیرزمین؛ و این خودش نوعی قطعِ ارتباط با جهانِ روی زمین بود. معمولاً یکی از صندلیهای ردیفهای وسط را رزرو میکردم. بهطور خاص در زمانهایی که تنها میآمدم، قبل از خاموش شدن چراغهای سالن و شروع فیلم، نگاه میکردم به تماشاچیهای ردیفهای جلوتر که معمولاً پرتعداد هم نبودند. به این فکر میکردم که چند نفر تنهایی آمدهاند؟ دنیای آنها چقدر با دنیای من شباهت دارد؟ بیشتر، این جذابیت سینماست که آنها را به اینجا کشانده یا دارند از چیزی در جهان واقعی فرار میکنند؟ سینما برای آنها، بهمثابهی جایی برای انفصال از جهان واقعی بود یا صرفاً یک علاقهمندی و جایی برای گذراندن اوقات فراغت؟
لئو در داستان گرسنگیکشیده، نسخهی افراطی همین تجربهی سینما رفتن است. البته برای لئو که کل روزش را در تاریکی سالنهای سینما میگذراند، روزمره، همین سینماست. هر چه داستان جلو میرود، به نظر میرسد شاید برای لئو، حضور در سینما از خود فیلمها مهمتر میشود؛ بودن در سینما برای بودن در سینما. او میخواهد دنیای شخصی خودش را در این سالنها بسازد، خودش را بیشتر حس کند، آدمها را تماشا و دربارهشان خیالپردازی کند. انگار خود فضا برایش معنیدار است: نه فقط سالن نمایش، که لابی، راهروها و سرویس بهداشتیِ سینما، همهشان بخشی از قلمروی زیستِ لئو میشوند؛ حتی مسیرهایی که معمولاً با مترو و اتوبوس بین سینماهای منهتن طی میکند. راستش برای من هم بهتدریج، فضای سینمای قلهک به جایی آشنا و امن تبدیل شده بود. در مقایسه با شرکت، سینما انگار جایی بود که بیشتر میتوانستم خودم را در آنجا پیدا کنم.
جایی که کار میکردم، اولین تجربهی کارمندیام بود. قطعاً کارمندی در آن شرکت بزرگ مزایایی داشت؛ از جمله ایجاد ثبات مالی و فرصتِ یادگیری. بهعنوان کارشناس مارکتینگ، از طراحی نظرسنجی گرفته تا تحلیل رفتار کاربران و نوشتن برنامهی بازاریابی را انجام میدادم. با خودِ کارم مشکل خاصی نداشتم. اوایل اتفاقاً خیلی هم جالب بود. ولی بهتدریج و به مرور زمان، بار تکرار و ملال بود که سنگینی میکرد. در کنار آن، تقریباً همهی هویت اجتماعیام با عنوان شغلیام گره خورده بود. و این چیزی نبود که میخواستم. سینما رفتنهای شبانه، کمکم داشتند جای مهمتری در زندگیام پیدا میکردند: بر خلاف روزهای کاری که شبیه هم بودند، هر فیلم، چیزی تازه برای تجربه کردن داشت و فرصتی بود برای فاصله گرفتن موقت از آن ملال؛ و از طرف دیگر، سینما داشت جایی برای خودش در آن هویت اجتماعی هم باز میکرد. همان کارت عضویت سینماتک، برایم نشانی بود از اینکه به جمعی پیوند خوردهام؛ جمعی که غیر از یکی از دوستانم، اعضایش را نمیشناختم، اما حس تعلق زیادی به آن پیدا کرده بودم.
وقتی سالنْ تاریک و فیلم شروع میشد، انگار برای مدتی زمان میایستاد و وارد دنیایی میشدم که کارگردان آفریده. انگار نه انگار که تا همین یکیدو ساعت پیش درگیر آماده کردن گزارش شاخصهای کلیدی عملکردِ واحد مارکتینگ بودهام و خداخدا میکردم که این دیگر آخرین نسخهی گزارش باشد و اصلاحیه نخورَد؛ ولی الان به لطف پردهی بزرگ و سالن تاریک سینما، داشتم در نیمهشبی از پاریسِ دههی ۱۹۲۰ پرسه میزدم.2

آن چند ساعتِ سینما، کار دیگری هم میکرد: در میان آن همه کار و آدمهایی که روزانه با آنها سروکار داشتم، فرصتی بود برای مواجهه با تنهایی، مواجهه با خودم؛ بهویژه بخشهای زیادی از آن که غبار روزمرگی در آن دوران، روی آنها را پوشانده بود و مجال دیدنشان را نمیداد. سینما انگار تنهاییِ تماشاگر را پررنگ میکند و به رویش میآورد. سالنِ تاریک اجازه میداد خودم را میان جمعیت گم کنم؛ تنها خودم باشم و پردهی روشنِ روبهرو. اگر احیاناً در طول روز برای ایفای نقش در جهان واقعی، ماسکی بر صورت داشتم، در آن تاریکی میتوانستم آن را بردارم. شاید یک اتفاق یا دیالوگ در فیلم، ذهنم را میبُرد به اتفاقی در گذشته و بعد که به خودم میآمدم، میدیدم شاید یک دقیقه از فیلم را از دست دادهام؛ ولی عوضش چیزهایی را از ذهنم گذرانده و احساساتی را در آن لحظات تجربه کرده بودم که شاید بدون سینما به آنها دسترسی نمیداشتم. شاید اینها از دلِ همین امکان تنهایی میآیند. ولی سینما از طرف دیگر، بهطور متناقضی میتواند شدت همین تنهایی را کم کند. روی پردهی بزرگ سینما، شاید میتوانستم خودم را در جایی از دنیای فیلم پیدا کنم یا با یکی از شخصیتهایش احساس نزدیکی کنم؛ و این یکجورهایی موقتاً تنهایی را کم میکند. بماند که خود فیلم دیدن میتواند بهانهای برای صحبت با آدمی دیگر باشد و این هم طبعاً طریقی است برای کم کردن تنهایی.
در جایی از داستانِ گرسنگیکشیده، فلوری، همسر سابق لئو، دربارهی او میگوید: [برای لئو] «فیلمها رؤیاهای بیداریاند؛ خیالبافیهایی که پناهی بودند در برابر بازگشت آن نفرین نخستین، آن مایهی فلاکت.»
فیلم که تمام میشد، با کمی احساس گیجی و چشمهایی جمعشده که به نور چراغهای روشنشدهی سالن عادت ندارد، از سالن سینما خارج و دوباره به جهان واقعی وارد میشدم. جهانی که حالا به تاریکیِ شب فرو رفته بود و خبری از هیاهوی عصرگاهی تهران نبود. خیابان یخچال را اینبار در مسیر برگشت قدم میزدم. همزمان، نماهایی از فیلم در سرم ورق میخوردند. برای شام، به یکی از فستفودهای همان اطراف میرفتم. بعضاً همانجا با موبایل دربارهی فیلم جستوجو میکردم و یکیدو یادداشت یا نقد دربارهی فیلم میخواندم. انگار دوست داشتم تجربهی سینما را طولانیتر کنم. بههرحال، فردا صبح دوباره باید در محل کار، انگشتِ ورود میزدم. شاید برای همین، میخواستم تا جایی که میشد، شب کِش بیاید. معمولاً کمی مانده به پایان ساعت کاری مترو، وارد ایستگاه قلهک میشدم تا با یکی از آخرین قطارها به خانه برگردم.
یکی از داستانهای یک مجموعه داستانکوتاه به همین اسم که نشر چشمه آن را با ترجمهی سعدی گلبیانی منتشر کرده است.
اشاره به فیلم نیمهشب در پاریس (۲۰۱۱)، ساختهی وودی آلن
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد