

ما بچههای مدرسهی راهنمایی بعثت (آنها) را به اسم «ژاپنیها» میشناختیم. ژاپنیها توی مسیر هر روزهی من مغازهای داشتند که متصل به خانهی آنها بود. سمت چپ خانه، فضای سبز بود و همین باعث میشد آن نقطه از زمین، همیشه معطر و تازه به نظر بیاید. توی پاییز که تن برگهای زرد و خشک با نم بارانی مخلوط میشد انگار اشیای داخل مغازه با لایهی ناپیدایی از هوای شمال پوشانده میشدند. توی زمستان، بوی نفتی که با گازوئیل مخلوط میکردند و توی بخاری میسوزاندند به همراه عطر پرتقال پوستکنده —توی پیشدستی ملامین روی پیشخوان— مغازهی آنها را شبیه خانهی ما میکرد. همان بو. همان کشش برای نگهداشتن آدم توی خودش.
مغازه پر از لوازمالتحریر بود. در ورودی نداشت و نردههای آبی پررنگی بین ما و اشیای داخل مغازه بود. از یک شکاف کوچک منحنی که شبیه دهانی همیشه باز بود باید به آنها میگفتیم چی میخواهیم و از همانجا دست لاغرمان را رد میکردیم تا خطکش پلاستیکی نارنجی با سوراخهای مربعی و لوزیشکل یا مداد نقرهای ماهینشان را بگیریم. من معمولاً ظهرها خرید میکردم. وقتی هنوز طعم سوپ یا قرمهسبزی توی دهانم بود. آن سال من تمام روزها شیفت عصر به مدرسه میرفتم و کمتر پیش آمد موقع غروب از آنها چیزی بخرم چون یکجور دلگیری پیشبینینشدهای انگار توی تاریکی مغازه حضور داشت که سعی میکردند آن را با نور لامپی زرد بپوشانند.
بیشترین خرید من عکسهای اوشین بود! آنوقتها عکس شخصیتهای سریال ژاپنی سالهای دور از خانه را از روی فیلم برمیداشتند و توی قطعهای پنج در هشت یا کوچکتر چاپ میکردند. من نمیدانم چه حس خوبی از داشتن آن عکسهای سیاهوسفید کوچک داشتم که بخشی از پولتوجیبیهایم را بابت آنها حرام میکردم. تا جایی که یادم هست سریال سالهای دور از خانه، شنبهشبها پخش میشد. از آن سریالهایی که مردم برای دیدنش آماده میشدند. زنها ظرفهای شام را میشستند و بچهها مشقهایشان را مینوشتند تا موقع دیدنش با خیال راحت بنشینند و به صفحهی تلویزیون زل بزنند.
فیلمهای محبوب انگار نماهای بستهای از زندگی دلخواه ما را نشان میدهند. زندگیهای ازدسترفته. روزها و شبهایی که دوست داریم برگردند تا لابهلای حال خوش آنها پنهان شویم و در آن هوای قدیمی آشنا دور از دست هرچه ما را میآزارد خودمان را بپیچیم و بپوشانیم. (گاهی من برای تحمل روزهای سخت نیاز دارم برگردم به لحظهی دلپذیر خوردن سوپ رشته در ظهری پاییزی در بین اذان آقاتی که با صدای مادرم مخلوط میشد: «زود باش دختر! مدرسهات داره دیر میشه! مواظب باش سوپ رو نریزی رو مقنعهات!»)
گاهی فیلمها امید روزهای هنوز نیامده را در ما بیدار میکنند. روزهایی پر از ذرات ریز بَرّاق، پولکهای طلایی و نقرهای که توی هوا میچرخند و روی سر و صورت ما میریزند. آن سالها من خودم را اوشینی تصور میکردم که در آینده بدون خستگی توی کوچهها و خیابانها راه میرود، پول درمیآورد، با عشق ازدواج میکند، مدام پیشرفت میکند و تا ۹۰ سالگی زنده میماند! زندگی طولانی پر از برکت و حال خوب. اما پدرم میگفت: «این دختر منو یاد روزهایی میاندازه که مجبور بودم برای یه کیسه آرد گندم دو ماه دو ماه دور از خونوادهام برای شوهرخالهی پدرم کار کنم.»
من و پدر و مادرم و تقریباً همهی مردم آن سالها، شنبهشبها ساعت ۱۰ به تلویزیون چشم میدوختیم و تخمه و پرتقال میخوردیم و همراه ژاپنیهای توی قاب روبهرو برای یک ساعت، جبهه و جنگ، سرما، کمبود نفت و صفحههای دفتر بسیج اقتصادی را فراموش میکردیم. بارها موقع گذاشتن پرهای نارنجی پرتقال توی دهانم چشمهایم را میبستم و فکر میکردم شبیه ژاپنیها شدهام.
ژاپنیها در نظرم خوشبخت بودند. همه چشمهای بادامی و لبهای کوچک برجستهای داشتند. وقتی دخترها و پسرهایشان توی مغازه بودند با هم شوخیهای ظریفی میکردند و ریزریز و خجالتی میخندیدند. همیشه به طرز مشکوکی خوشحال بودند. حتی اگر فقط یکی از آنها توی مغازه بود انگار داشت تنهایی به چیزی لبخند میزد. من فکر میکردم شاید چون پول زیادی دارند و دور هم توی خانهای بزرگ زندگی میکنند، اینقدر میخندند. آن سالها، جنگ، ما مردم عادی را بیپول و نگران کرده بود و جلوی چشم ما ژاپنیها مثل آدمهای ساکن یک جزیرهی جدا، نگرانیهای ما را نداشتند یا درستتر اینکه من فکر میکردم ندارند چون اینطور دوست داشتم. دوست داشتم کسانی باشند که شبیه ما نباشند و من با دیدن آنها حالم بهتر شود. من آنها را با هالهای از خوشبختی و ثروت و امنیت میدیدم. من پایین کوهی سرد و بلند بودم و آنها را بالای کوه، در اتاقهای گرم و خوشبو میدیدم. آنها شکل آرزوهای من بودند بهخصوص یکی از آنها.
یکی از آنها از بقیه زیباتر بود.
چشمهای ریز و خوشحالتی داشت. حتی وقتی نمیخندید دو دندان سفید و زیبا از لای لبهای قرمزش دیده میشدند (لبهایی که با بهترین ماتیک دنیا پوشانده شده بودند) انگار مرواریدهایی توی صدفی سرخرنگ جا مانده بودند. من دوست داشتم شبیه او باشم بهخصوص از وقتی یکی از بچهتنبلهای مدرسه به من گفته بود: «هیچ پسری از تو خوشش نمیاد!»

حس کوچک و زشت بودن، یک حس قوی زنانه است که باعث میشود ما زنها —یا به تعبیر کاملتر، بخش زنانهی وجود هر آدمی— به سمت دختر یا زنی که در نظر ما کامل، زیبا و دستنیافتنیست، جذب شویم و در عین حال از او متنفر باشیم. فکر میکنم زنبورهای کارگر اگر حس و عقل داشتند چنین حسی را نسبت به ملکه داشتند البته شاید هم دارند! من سعی میکردم مثل او بخندم ولی لبهای بزرگ من قابلیت کوچک و برجسته شدن را نداشتند. من هیچوقت قد و قامت او را ندیده بودم شاید میشد از روی کشیدگی سرانگشتانش او را تخیل کرد ولی من تجسم فضایی خوبی نداشتم و او در نظرم تنها دختری نوجوان با صورتی زیبا و دستانی بلند بود که میتوانست هر چیزی را که میخواهد، بهدست بیاورد.
یک بار که رفته بودم مدادتراش سبز و چند تا عکس بگیرم او مثل یک بت چینی پشت دریچهی باز مغازه نشسته بود. انگار برای گرفتن اعتراف! در حالی که با بیخیالی آدامس میجوید به من گفت: «چی میخوای؟» من هول شدم و گفتم: «یه عکس سبز و چند تا تراش ژاپنی!»
بت چینی-ژاپنی لبخند کجی زد و گفت: «از کدوما؟»
از آن به بعد سعی میکردم هر وقت آدم دیگری پشت دخل ایستاده بود خرید کنم و باعث آبروریزی خودم نشوم. گرچه توی خیالم مطمئن بودم بت ژاپنی ماجرای من را برای خواهرها و برادرهایش تعریف کرده و حتی نشانیهایم را به آنها داده است!
بهار همان سال صدام لعنتی تهران را موشکباران کرد. مدرسهها تعطیل شدند. ما دخترهای مدرسهی بعثت و تمام بچهمدرسهایها از مدرسه رفتن و زنگهای ورزش و ریاضی و خرید پیراشکیهای شیرین و روغنی و ساندویچهای نصفهی کالباس از بوفهی مدرسه محروم شدیم و من از خرید عکسهای اوشین از ژاپنیها!
بعد از پذیرفتهشدن قطعنامهی ۵۹۸ جنگ تمام شد. شهر به حالت عادی برگشت و ما سعی کردیم کمتر به روزها و شبهایی فکر کنیم که منتظر مردن بودیم. در انتظار شنیدن صدای اصابت موشک با جایی و انفجار و تکهتکه شدن بودیم. فکر میکردیم همین که سوت پایان جنگ را بزنند همهچیز با سرعت به آرامش قبلترها برمیگردد ولی نمیدانستیم حتی گذشتن سالها هم نمیتواند سقفها و دیوارهای ما را امن کند بااینحال، آن روزهای اول با سرعت زیادی سعی میکردیم زندگی کنیم!
مهرماه مدرسهها باز شد. همان موقع بود که شنیدیم وقتی ژاپنیها داشتند با اتوبوسی به مشهد میرفتند تا از موشکباران در امان بمانند توی راه تصادف کردهاند و تعداد زیادی از آن خانوادهی پرجمعیت کشته شدهاند. وقتی فکر میکردم تا قبل از تصادف در حال خندیدن و آدامس جویدن بودند، دلدرد میگرفتم.
پارچهی سیاهی روی نردههای آبی زده بودند. انگار موهای نرم و لخت دخترهایشان روی صورت شادشان را پوشانده بود. دهان باز و خندانِ مغازه بسته شده بود.
وقتی روز اول مهر به خانه برگشتم برای مادرم تعریف کردم که بچهها گفتند: «اونا ژاپنی نبودند، اونا مشهدی بودن... ما چرا فکر میکردیم ژاپنیان؟»
و مادر درحالیکه بشقاب ناهارم را پر میکرد گفت: «بندگان خدا چه بلایی سرشون اومده... خدا برای هیشکی نیاره... حالا چه ژاپنی چه مشهدی.»
صبح آن روز وقتی این خبر بین ما پیچید، شکوه خارجیبودن آنها از بین رفته بود ولی شکوه سنگدلانهی مرگ، هنوز آنها را از ما دورتر نگه میداشت.
بعد از مدتی طولانی پدر خانواده پشت نردهها پیدا شد. غمگین و ساکت. پاییز توی مغازه نشسته بود. جلد دفترها و تن نرم پاککنها و نوک تیز مدادها بوی برگ زرد خشکیده میداد. وقتی از کنار مغازهی آنها رد میشدم سعی میکردم به آنجا نگاه نکنم. انگار میترسیدم مصیبت آنها مثل دست سردی گلوی نازکم را بگیرد و من را توی آن شکاف تاریک و سرد بکشاند. سعی میکردم با بیخطکشی و بیمدادی بسازم ولی چشم توی چشم پدر ژاپنیها نشوم. حتی دیگر از صرافت خریدن عکسها هم افتاده بودم.
من دیگر آن دختر زیبا را که شبیه اوشین بود و با چشمهای سیاه و لبهای قرمز برجستهاش به ما دخترمدرسهایها حس بیمایه بودن میداد، ندیدم. او پر از زندگی بود و حالا دیگر اجازه نداشت توی مغازه باشد. او به سفری طولانی دور از خانه رفته بود.
کاش عکسی از او میفروختند.
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد