سوگی بی‌نام

در خانه‌ام شمایل‌های مذهبی ‌دارم؛ از همان‌هایی که مربوط به کلیسای ارتدکس است و چشمان عیسی را تاریک و متفکرانه نشان می‌دهند. وقتی دوستانم به خانه‌ام می‌آیند، گاهی دلیلش را می‌پرسند، چراکه به‌نظرشان با شخصیت من جور نیست. می‌گویم: «پدر و مادرم مذهبی‌اند.» اما این حرف بی‌ربط است، چون خودم این شمایل‌ها را به دیوار زده‌ام. دوستم دنیل هم که شمایل‌هایی در خانه دارد، می‌گوید: «نمی‌دونم واقعاً باایمانم یا نه، ولی اگه قرار بود یه دین درست وجود داشته باشه، فکر می‌کنم همینه.»

من و دنیل هر دو در کودکی به کانادا آمدیم؛ به‌عنوان پناهندگان صربی که از جنگ یوگسلاوی گریختیم. غمی که از این تجربه در دل دارم، از آوارگی، جنگ، تاریخی پر از آشوب، درگیری و اشغال‌گری سنگین و ناگفتنی است. این غم در من ریشه دوانده، همچون حفاری باستان‌شناسی ناتمام؛ و شمایل‌های مذهبی نشانه‌ای از این اندوهند و روایت‌های خانوادگی دروازه‌های ورود به آن. مثل داستان عمه‌ام که هنگام درست‌کردن قهوه در آشپزخانه، ترکش گلوله‌ای به گردنش اصابت کرد؛ مادربزرگم که مدام از پشت پرده‌های سفید به بیرون نگاه می‌کرد و فشار این مراقبت دائمی باعث چند سکته‌ی مغزی در او شد. یا داستان پدرم که وقتی سربازان همه‌ی مردان را از اتوبوس پیاده کردند، حاضر نشد از من و مادرم جدا شود؛ همان زمانی که از بوسنی خارج می‌شدیم.

برای من این رویدادها، فقدان‌هایی جدا از هم نیستند و بیشتر شبیه آشفتگی‌هایی‌اند بر سطح غمی آن‌چنان منحصربه‌فرد و عجیب که نمی‌دانم چگونه باید به آن بنگرم. اندوه، تجربه‌ای همگانی در سرشت انسان است، اما در ادبیات معاصر در حوزه‌ی سوگ، معمولاً به جنبه‌های فرهنگی آن توجهی نشده است. خود من هم در بیان فقدان‌هایی که با جدا شدن از سرزمین مادری و دورماندن از فرهنگی که هرگز فرصت شناختش را نداشتم، همراهند، با دشواری روبه‌رو هستم.

شاید یکی از دلایلش این باشد که احساساتِ ناشی از دست‌دادن وطن، در بیشتر سبک‌های فلسفی و روان‌شناختی به‌خوبی بازتاب نمی‌یابد. برای مثال، بسیاری از فیلسوفان معتقدند که احساسات باید محتوای ارادی داشته باشند؛ یعنی باید درباره‌ی چیزی باشند. مثلاً دلیل عصبانیتم از صدای آژیر یک ماشین، سروصدا یا بی‌تفاوتی همسایه‌ها است. غم فرهنگی من هم مربوط به چیزی است، اما مبهم‌تر و نامشخص‌تر. دلیل این غم یک رویداد یا وضعیت مشخص نیست و برایم روشن نیست. به‌نظر می‌رسد اندوه من و موضوع آن، ارتباطی سست و ناپایدار دارند؛ انگار این اندوه، فضایی ایجاد می‌کند که در آن، افکار و احساساتم سرگردان‌اند.

سوگ فرهنگی غالباً نوعی «فقدان مبهم¹» است؛ فقدانی با مرزهایی نامشخص یا ناقص که نمی‌توان به‌روشنی گفت چه چیزی، کجا و کی از دست رفته است. به‌گفته‌ی روان‌شناس پائولین باس، «فقدان مبهم» اغلب شامل تعامل میان حضور و غیاب است. برای مثال، والدینی که دچار زوال عقل شده‌اند، ممکن است از نظر جسمی حضور داشته باشند، اما از نظر عاطفی غایب‌اند؛ یا مادری که تجربه‌ی سقط یا مرده‌زایی داشته، ممکن است فرزندش را از نظر فیزیکی غایب ولی از نظر عاطفی حاضر احساس کند. فقدان فرهنگی نیز می‌تواند به‌همین‌صورت مبهم و پراکنده باشد، و ممکن است به رویدادهای متعددی در طول زمان و در مکان‌های مختلف مربوط شود؛ رویدادهایی که جهان مشترک یک جامعه را شکل داده یا نابود کرده‌اند. هیچ فردی تمامِ بار این فقدان را به دوش نمی‌کشد، و همین مسئله، تشخیص کانون اصلی فقدان را برای فرد سوگوار دشوار می‌سازد. به‌همین‌ترتیب، به‌نظر می‌رسد فقدان فرهنگی در دسته‌ی «فقدان‌های به‌رسمیت‌نشناخته²» نیز جای می‌گیرد: وضعیتی که از سوی محیط اجتماعی فرد به‌عنوان فقدان شناخته نمی‌شود و هیچ آیین یا مراسم پذیرفته‌شده‌ای برای مواجهه با آن وجود ندارد. فقدان‌های مبهم و به‌رسمیت‌نشناخته، روند گذار از سوگ را دشوار می‌کنند؛ چراکه تشخیص آن‌چه واقعاً از دست رفته، برای فرد سوگوار آسان نیست.

او احساس می‌کرد بخشی از وجودش را آنجا گذاشته و دیگر هرگز نمی‌تواند آن را بازیابد.

تجربه‌ی سوگ فقدان فرهنگی با بیشتر مدل‌های رایج سوگ تفاوت دارد. در روان‌شناسی و فلسفه، سوگ معمولاً به‌عنوان واکنشی به یک رویداد مشخص، معمولاً مرگ عزیزان نمایش داده می‌شود. مرور خاطرات آن فرد و تأمل درباره‌ی زندگی و میراث او، همه به‌عنوان بخش‌های مهمی از فرآیند پذیرش فقدان وی، در نظر گرفته می‌شوند. جنبه‌ی دیگری از فرآیند سوگواری، سازگار شدن با شرایط جدید است. دیگران به روش‌های پیچیده‌ای در زندگی ما تنیده شده‌اند و تا زمانی که حضور دارند، متوجه این موضوع نیستیم. بنابراین در هنگام سوگواری باید با آرزوها، برنامه‌ها و فعالیت‌هایی که به آن‌ها گره خورده‌اند، روبه‌رو شویم و زندگی‌مان را بازبینی کنیم. این‌که دیگر نمی‌توانیم با آن‌ها تماس بگیریم و از روزمان برایشان بگوییم، منتظر بازگشتشان از محل کارشان باشیم یا برای دیدارشان برنامه بچینیم. پس باید راهی تازه بیاموزیم تا در جهانی که از جای خالی‌شان آگاه است، زیست کنیم.

بااین‌حال، این تصویر با تجربه‌ی شخصی من از سوگ فرهنگی، چندان همخوان نیست. در یک سفر خانوادگی در نوجوانی، با دخترخاله‌ام در لاس‌وگاس ملاقات کردم. او می‌گفت کودکی‌اش در بوسنی را به‌وضوح به یاد دارد و برای آن سوگواری می‌کرد؛ چراکه احساس می‌کرد بخشی از وجودش را آنجا گذاشته و دیگر هرگز نمی‌تواند آن را پس بگیرد. آن بخش، همان وجود کامل و واقعی او بود که حالا دیگر نیست. اما من چنین احساسی را به یاد ندارم. هیچ‌گاه برای رویدادهای مهاجرتم سوگواری نکردم. البته خاطرم هست بارها حس بیگانگی را تجربه کرده‌ام؛ مثلاً نخستین روز کلاس دوم، که به معلمم خیره شده بودم و هیچ کلمه‌ای از حرف‌هایش را نمی‌فهمیدم. امیدوار بودم صدا و حرکاتش را در ذهنم حک کنم تا بتوانم منظورش را بفهمم. اما این تجربیات چندان مهم به‌نظر نمی‌رسیدند. اگر با این فقدان کنار آمده باشم، لابد باید همه‌چیز تمام شده باشد؛ پس چرا هنوز غمگینم؟

به‌جای آن‌که به فقدان در قالب چیزی، خواه ملموس یا مبهم نگاه کنیم، شاید بهتر باشد که به خود فردی که تجربه می‌کند بنگریم. ترک سرزمین مادری و بازسازی زندگی، از دیدگاه فیلسوف ال.ای. پال، تجربه‌ای دگرگون‌کننده است، که فرد را از اساس دگرگون می‌کند. برخلاف تغییرات سطحی‌تری مانند رنگ‌کردن مو یا (در بسیاری از موارد) تغییر شغل، تجربه‌های دگرگون‌کننده دیدگاه‌ها و ارزش‌های فردی را برای همیشه تغییر می‌دهند. تصور کنید برای نخستین‌بار عاشق می‌شوید یا صاحب فرزند می‌شوید؛ این‌ها تجربه‌های عمیقی هستند که دیدگاه و زندگی شما را دگرگون می‌کنند. شاید به‌عنوان یک مهاجر از خودتان بپرسید آیا باید نقش‌ها و روابط خانوادگی و اجتماعی‌تان را حفظ کنید، یا این‌که به دین و دیدگاه سیاسی‌ای که خاستگاهتان را تعریف می‌کند پایبند بمانید. در این فرآیند، صرفاً بینش‌ها و ادراکات تازه‌ای به دست نمی‌آورید، بلکه باید بنیان‌های وجودی‌تان را بازتعریف کنید؛ این‌که به چه چیزهایی اهمیت می‌دهید، چه چیزهایی را ارزشمند می‌شمارید، و بر چه مبنایی تصمیم می‌گیرید.

وقتی در یک جامعه‌ی مهاجر بزرگ می‌شوید، جنبه‌های اخلاقیِ هویت فرهنگی‌تان به‌روشنی به شما القا می‌شود. یکی از مثال‌ها، مفهوم «رد» (ред) در فرهنگ بالکان است؛ واژه‌ای صربی به‌معنای «نظم» که به مجموعه‌ای نانوشته ولی مشخص از قواعد رفتار در موقعیت‌های اجتماعی اشاره دارد؛ مثلاً چه زمانی باید مهمان دعوت کرد یا در چه مناسبت‌هایی چه نوع هدایایی باید برده شود. علاوه‌براین، ما همواره درباره‌ی بهترین روش‌ها برای تطبیق هنجارهای فرهنگی و مذهبی با شرایطمان بحث می‌کردیم؛ این‌که آیا می‌توانستیم با کسی که دوست داریم ازدواج کنیم؟ اسم دلخواهمان را برای فرزندانمان انتخاب کنیم؟ یا حتی روز بزرگداشت قدیس خانوادگی‌مان را به آخرهفته منتقل کنیم؟ (که در اغلب موارد، پاسخ منفی بود.)

از آنجا که در سنین بسیار پایین یوگسلاوی را ترک کردم، هرگز فرصتی نیافتم هویت اخلاقی‌ام را به‌طور کامل شکل دهم.

به چالش کشیدن هنجارهایی که بر مبنای آن‌ها زندگی می‌کنید، می‌تواند اندوه‌بار باشد. مایکل چولبی در کتاب سوگ استدلال می‌کند که ما برای چیزهایی سوگواری می‌کنیم که به تعبیر کریستین کورسگارد، پایه‌های آن‌چه حس ارزشمندی به زندگی‌ و اعمالمان می‌بخشد را از بین می‌برد. وقتی عزیزی را از دست می‌دهیم، تنها یک فرد را از دست نمی‌دهیم، بلکه تکیه‌گاه برخی تعهدات نیز از میان می‌رود؛ مثل شام‌های خانوادگی، حفظ خانه‌ای مشترک یا حتی ادامه‌دادن حرفه‌ی پزشکی. چراکه شاید هویت ما به‌شکلی عمیق با وجود او درآمیخته بوده، و از دست دادنش، یعنی از دست‌دادن بخشی از خودمان. می‌توان این ایده را به دیگر شکل‌های فقدان نیز تعمیم داد، مثل از دست‌دادن فرهنگ زادگاه.

اما اگر هویتت از همان ابتدا در حال تغییر باشد، آن‌وقت چه؟ شاید چون در سن خیلی پایین یوگسلاوی را ترک کردم، هیچ‌وقت فرصت نیافتم خودم را به‌عنوان فردی با هویت اخلاقیِ مشخص شکل بدهم تا بفهمم چه چیزهایی از دست داده‌ام. ارزش‌ها و تعهدات فرهنگی‌ام به من آموزش داده شد و مدام تأکید می‌شد، اما هیچ‌وقت نمی‌دانستم با آن‌ها چه کنم. آن‌چه ما به‌عنوان فرهنگ یا هویت مشترکمان می‌شناختیم، اغلب برای هدایت رفتارها به کار می‌رفت، اما رفتارهای واقعی ما گاهی فراتر از این چارچوب‌ها و به شکل‌های متنوع و حتی دلخواه شکل می‌گرفت؛ از نپوشیدن برخی زیورآلات گرفته تا برگزار نکردن جشن روز شکرگزاری (که تقریباً مطمئنم والدینم فکر می‌کردند یک عید مذهبی است). هیچ‌وقت نتوانستم آن را به‌صورت مجموعه‌ای روشن و قابل‌پیش‌بینی از هنجارها در ذهنم بگنجانم. در نتیجه، به‌جای آن‌که رفتارم را با آن‌ها تطبیق دهم، کم‌کم این سؤال را مطرح کردم که اصلاً آیا من جزو این «ما» هستم یا خیر؟ اگر هویت ما از راه مشارکت در یک‌سری آیین‌های مذهبی، اجتماعی و زیبایی‌شناختی تعریف می‌شود، از چه نقطه‌ای به بعد دیگر نمی‌شود من را در آن گروه جای داد؟ هرچه بزرگ‌تر می‌شدم، نمی‌دانستم آیا چیزی را از دست داده‌ام یا این‌که تبدیل به کسی شده‌ام که حتی نمی‌تواند آن فقدان را درک کند.

اسنیژانا³، روان‌درمانگر و فعال عدالت اجتماعی، می‌گوید: «فشار عجیبی هست که باید هم خودت را کشف کنی و هم به بقیه بگویی که دقیقاً چه کسی هستی.» او در دوازده‌سالگی همراه والدینش به کانادا مهاجرت کرد و حالا تمام تمرکزش را روی سلامت روان و عدالت اجتماعی گذاشته است. او درباره‌ی فشارهای بیرونی و درونی که مهاجران برای تعریف هویت فرهنگی‌شان با آن مواجه‌اند، صحبت می‌کند. وقتی تازه مهاجرت کرده بود، غیربالکانی‌ها می‌خواستند بدانند او کیست و از کجا آمده است و وقتی می‌فهمیدند او یوگسلاویایی است، می‌گفتند: «یوگسلاوی که دیگر وجود ندارد، پس تو چی هستی؟» او می‌گفت صربی است، اما مردم این را نمی‌فهمیدند، چون او اهل کرواسی بود، نه صربستان.

اسنیژانا همچنین به شرایط خاص پراکندگی مردم بالکان اشاره می‌کند، که هنوز هم تحت‌تأثیر جنگ یوگسلاوی و تاریخی است که به پیش از آن بازمی‌گردد. بسیاری از افراد تمایلی به مواجهه با تروماهای خود ندارند، یا می‌خواهند تنها با گروه قومی خود هویت خود را تعریف کنند و روایت‌ها و رنج‌های دیگران را نادیده بگیرند. به من می‌گوید: «احساس می‌کنم اینجا داریم کشورهای خودمان را بازتولید می‌کنیم، و نمی‌دانم آیا این رفتارها ناشی از فرهنگ و ذهنیتی است که مردم هنگام ترک کشورشان داشتند، یا به‌خاطر تأثیر بازگشت آن‌ها به آن کشورها و تجربه‌ی دوباره‌ی فضای آنجا است. مقاومت زیادی در برابر پذیرش فرهنگ کانادایی وجود دارد؛ حتی خودم هم این مقاومت را دارم.»