

بعضی روزها مغز آدم رسماً استعفا میدهد، اما بدبختانه زندگی با استعفایش موافقت نمیکند، کارها روی هم تلنبار شدهاند، فکرها ولکن نیستند و آدم فقط دلش میخواهد چند ساعتی از همهچیز فاصله بگیرد. این دلگرفتگی ربطی به دود و دم و غبار مرکز شهر ندارد؛ از جنس خستگیهای شخصی است که راستش را بخواهید، در محیطی به نام «خوابگاه دانشجویی» ضریب پنج میخورد.
برای کسی که در یک اتاق ۱۲ متری با چهار نفر دیگر روزگار میگذراند، مفهوم «حریم خصوصی» یک افسانهی باستانی دستنیافتنی است. جایی که صدای ویبرهی آلارم گوشی تختبالایی (آقا رضا) از ساعت شش صبح مثل مته روی اعصابت راه میرود، بوی عجیب نیمروی سوخته در راهرو موج میزند، همیشه یکی دارد با تلفن در تراس فینال احساساتش را رقم میزند و دیگری در حال شستن قابلمهای است که انگار کینهای تاریخی با سیم ظرفشویی دارد؛ وقتی در این فضا گیر میافتی، زل زدن به ترکهای سقف دیگر درمان نیست؛ خودکشی خاموش است. تنها راه نجات؟ یک جفت کفش پیادهروی، یک هندزفری که سیمی یا بلوتوثیاش مهم نیست، فقط باید مثل پیلهی ابریشم تو را از صدای عالم و آدم جدا کند و یک تصمیم ناگهانی: زدن به دل شهر.
آن روز، بعد از یک تابستان کشدار که انگار خورشید چسبیده بود به آسمان تهران و پایین نمیآمد، بالاخره پاییز کرکرهاش را بالا داده بود. ساعتی قبل بارانی زده بود از آن جنسهای درجهیک؛ سبک، خنک و بویخاکآور. خیابان انگار تازه از زیر دوش بیرون آمده بود؛ آسفالت مثل پوست بَرّاق نهنگ برق میزد و برگهای نیمهزرد چنار طوری به زمین چسبیده بودند که انگار استیکر کف پیادهرو شدهاند. هوا جان میداد برای اینکه دستها را تا مچ بکنی توی جیب هودی و پاهایت را بیاختیار بفرستی جلو تا خودشان تصمیم بگیرند کجا بروند.
مسیر ناخودآگاه پرسههایم همیشه میرسد به مرکز تهران؛ مثلث برمودای انقلاب، ولیعصر و خیابان ایرانشهر. این گوشه از شهر، مخصوصاً برای مایِ دور از ولایت و آوارهی پایتخت، حکم دیازپام رایگان را دارد. لابهلای این چنارهای پیر، پیادهروهای پهن و دیوارهای آجری قدیمی، غریبه نیستی. شهر جوری تو را در شلوغی خودش حل میکند که انگار سالهاست سند منگولهدار این کوچهها را به اسمت زدهاند.
ساعت حوالی شش غروب بود. خیابان ایرانشهر بوی نان و چوب و باران میداد و ریتم پاییز قشنگ افتاده بود روی غلتک. همانطور که داشتم با پادکست توی گوشم سروکله میزدم، نگاهم روی شیشهی قدی یک کافه ترمز برید. شیشهها به خاطر بخار هوای گرم داخل و هوای خنک بیرون مثل پوست هلوی کرکدار شده بودند. از پشت این ماتی گرم، قاب فوقالعادهای دیده میشد: نوری زرد و عسلی، چند میز چوبی که معلوم بود نجارشان عاشق کارش بوده، و فنجانهایی که با خطوط مارپیچ بخارشان در هوا دودبازی میکردند.
راستش را بخواهید، تا پیش از آن به کافهها چندان روی خوشی نشان نمیدادم. برایم جایی بودند که ۳۰۰ هزار تومان میدهی تا یک جرعه آب تلخ را با فوم طرح قلب بنوشی و برای ۲۰ دقیقه ادای فیلسوفهای اگزیستانسیالیست آلمانی را دربیاوری. اما آن روز، تماشای آدمهایی که پشت شیشه نشسته بودند، کمی نظرم را عوض کرد. به نظر نمیرسید کسی عجلهای داشته باشد. هرکس سرگرم کار خودش بود و در میان رفتوآمد خیابان، چند ساعتی را برای خودش کنار گذاشته بود.
هندزفری را از گوشم درآوردم و در کافه را باز کردم. زنگولهی بالای در به صدا درآمد و بوی قهوهی تازهدم به مشامم رسید. هوای گرم داخل، در برابر خنکای خیابان، خوشایند بود. وارد شدم و نگاهی به میزها انداختم تا جایی برای نشستن پیدا کنم.
همانطور که داشتم دنبال گوشهای میگشتم که مثل جغد در آن کز کنم، ناگهان نگاهم با یک لبخند پهن تلاقی کرد. میز کنج پنجره، بچههای دانشکده بودند با همان چهرههایی که معمولاً نه صبح پشت در کلاس درس خشک و بدقلق با چشمهای پفکرده میدیدمشان؛ منتها اینجا به طرز چشمگیری صیقلخورده و خندان. تا خواستم با یک سر تکان دادن محترمانه فرار کنم تا خلوتشان به هم نخورد، احسان دست انداخت و پایهی صندلی چوبی را با صدای کشیده کشید عقب: «بهبه! گمشده در شهر، بیا اینجا ببینم… صندلی ذخیره دقیقاً برای تو رزرو شده بود.»

نشستم و چای با نباتی به میانه آمد که لیوانش دستهای یخزدهام را مثل یک شوفاژ متحرک گرم کرد. چند دقیقهای نگذشته بود که بحثمان، طبق معمول، از استادهای بدقلق و پروژههای عقبافتاده رسید به اتفاقات خوابگاه. احسان داشت ماجرای یکی از هماتاقیهایمان را تعریف میکرد که نصفهشب قابلمهای را روی اجاق جا گذاشته بود و صبح، بهجای عذرخواهی بابت بوی سوختگی، بقیه را به بینظمی متهم کرده بود. میگفت: «طرف کل طبقه رو بیدار کرده، بعد طلبکاره که چرا کسی حواسش به قابلمهی من نبوده.» خندیدیم. در خوابگاه انگار هر اتفاقی هم که بیفتد، آخرش یک نفر پیدا میشود که خودش را قربانی ماجرا بداند. احسان هم با آبوتاب تعریف میکرد و هر بار که به قسمت خندهدارش میرسید، دوباره از اول شروع میکرد؛ انگار قرار بود این ماجرا بالاخره جایزهی بهترین خاطرهی سال خوابگاه را ببرد.
کمکم حرفمان دوباره به زندگی خوابگاهی کشید؛ یکی از شلوغی اتاق گفت و دیگری از هماتاقیای که برای یک تماس تلفنی ساده هم باید به راهپله پناه میبرد. من نگاهی به اطراف انداختم؛ به مردی که تنها کتاب میخواند و دو نفری که گرم صحبت بودند. این کافه برای ما فقط جایی برای نوشیدن چای نبود. در محدودهی ولیعصر و ایرانشهر، که قیمت بعضی کافهها با جیب دانشجویی چندان جور درنمیآمد، اینجا از معدود جاهایی بود که میشد با هزینهای کمتر چند ساعتی نشست. برای ما که معمولاً باید حسابوکتاب میکردیم تا پولمان تا آخر ماه دوام بیاورد، همین هم دلیل خوبی بود که این کافه کمکم به پاتوقمان تبدیل شود. رو به بچهها گفتم: «بچهها، بیشوخی، چرا همهمون وقتی فیوزمون میپره، قطبنمامون مستقیم تنظیم میشه روی کافهها؟ خدایی برای این دوتا استکان چای که نباید نصف بودجهی ماهیانهمون رو فدا کنیم؟»
حسام که تا آن لحظه بیشتر گوش میداد، عینکش را روی بینیاش جابهجا کرد و نگاهی به میزهای اطراف انداخت. استکانش را برداشت، جرعهای نوشید و گفت: «نمیدونم، شاید چون اینجا کسی کاری به کارت نداره.» احسان بلافاصله پرید وسط حرفش: «اتفاقاً اینجا هم کار دارن؛ هنوز چایمون تموم نشده، صاحب کافه سه بار از اون دور نگاهمون کرده.» خندیدیم. حسام هم خندید و ادامه داد: «نه، منظورم اینه که توی خوابگاه همیشه باید حواست به بقیه باشه. یکی میخواد بخوابه، یکی میخواد حرف بزنه، یکی ازت میپرسه چرا چراغ روشنه، یکی هم منتظره بالاخره ظرفتو بشوری. دانشگاه هم که تا دلت بخواد کار و پروژه و ددلاین ریخته سرت. اینجا اما میتونی بشینی، چای بخوری، حرف بزنی یا حتی هیچی نگی. کسی هم نمیپرسه چرا ساکتی.»
کمی مکث کرد و استکانش را روی میز گذاشت. بعد، انگار که تازه به فکرش رسیده باشد، ادامه داد: «تازه، وقتی میتونیم با همین پول کم چند ساعت اینجا بشینیم، چرا نکنیم؟ شاید پولی که میدیم فقط پول چای نیست؛ یه جورایی پول اینه که چند ساعت کسی ازت چیزی نخواد. همین که لازم نباشه جواب کسی رو بدی، خودش غنیمته.»
حرفهایش باعث شد دوباره به اطراف نگاه کنم. بیرون از شیشه، شهر همچنان در ترافیک دستوپا میزد و آدمها زیر چترهایشان با عجله از کنار هم میگذشتند. داخل کافه، مردی تنها مشغول نوشتن بود، چند نفر بلندبلند میخندیدند و ما هم دور میزمان نشسته بودیم؛ بیآنکه لازم باشد برای ماندن در کنار هم دلیل خاصی داشته باشیم. شاید حسام بیراه نمیگفت. گاهی آدم نه دنبال اتفاق تازهای است و نه حتی حوصلهی معاشرت دارد؛ فقط میخواهد جایی بنشیند که برای مدتی از او چیزی نخواهند.
توی کتابهای جامعهشناسی1 اسم باکلاسی برایش گذاشتهاند: «فضای سوم»2. فضایی که نه کار و دانشگاه است که از تو کارایی و نتیجه بخواهد، نه خوابگاه و خانهای که تو را به تعهد و پاسخگویی وادار کند؛ یک منطقهی بیطرف امن. ولی برای من دانشجوی غربتزده، کافه چیزی شبیه پمپبنزین روحی بود. جایی که میتوانی خلوت کنی بیآنکه بوی طردشدگی و انزوا بگیری، و میان جمع باشی بیآنکه کسی وارد حریم خلوتت شود.
ساعت نزدیک نه بود که دل کندم و بیرون زدم. وقتی در کافه باز شد، سوز مطبوع پاییز زد زیر گلویم و نفسهایم بخار شد. دیگر هندزفری را نگذاشتم؛ خندهی بچهها و صدای خرد شدن برگهای خیس پاییزی زیر کفشهایم بهترین موسیقی بود. از خیابان ایرانشهر که بالا میرفتم، شهر دیگر آن هیولای شلوغ و بیرحم قبلی نبود. با خودم فکر کردم اگر زندگی یک ماراتن بیپایان باشد، همین کافهها کیوسکهای امدادیاند که وسط مسیر سر پا نگهت میدارند؛ جایی برای اینکه یادت نرود قبل از همهی دوندگیها، تو فقط یک انسانی که گاهی به چند دقیقه نشستن، یک فنجان چای داغ و یک پناهگاه نیاز دارد.
Oldenburg, Ramon Curt. (1989). The great good place: Cafes, coffee shops, community centers, beauty parlors, general stores, bars, hangouts, and how they get you through the day. Paragon House.
Third Places
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد