
قصهی سفر به اصفهک

قصهی سفر به اصفهک
سقف خانه کوتاه شده بود. آنقدر کوتاه که خم شده بودیم. خمخم راه میرفتیم، غذا میخوردیم، روی مبل لش میکردیم، میخوابیدیم. بیدار میشدیم! از آسمان که اصلاً خبری نبود. حتی سرمان را بالا نمیبردیم، ببینیم هنوز آن بالا هست یا نه. چه برسد به اینکه مثلاً ببینیم ابرهای سفید پنبهای آن بالا دارند برای خودشان، اینور و آنور میروند؛ یا مثلاً ببینیم که پرندهها مثل یک فِلِشِ بزرگ، نقطهای از افق را نشانِ کسی میدهند؛ یا چهمیدانم ببینیم که هنوز روز است ولی توانستهایم ماهِ خجالتی را یک گوشهای پیدایش کنیم. هیچ. هیچ. از آسمان خبری نبود.
حتی با هم حرف هم نمیزدیم. حس میکردیم، حرفی هم اگر بزنیم دورترمان میکند، نه نزدیکتر. ازدواج داستانِ خیلی خیلی نزدیکشدنها و خیلی خیلی دورشدنها است. ما در یکی از آن اپیزودهای «خیلی خیلی دور شدن»ها بودیم، که گاهی هم مجبور میشدیم، ادای خیلی خیلی نزدیک که نه، ولی ادای یهکم نزدیک را درآوریم تا بتوانیم سقف کوتاه را همانجایی که هست نگه داریم، کوتاهترش نکنیم.
از آن روزها دو سالی گذشته است و حالا در گرگومیشِ ذهنم، تصویرها سوسو میزنند؛ برخی هنوز با نوری ضعیف میتابند و برخی بیصدا در تاریکی گم شدهاند. رسمِ دنیا همین است؛ میبلعد و فراموش میکند. اما من به همان اندک روشناییِ بازمانده چسبیدهام. انگار در هجومِ یک عصرِ پاییزی که باد، بیرحمانه میوزد، انگشتانم را حلقه کردهام دورِ کبریتی؛ و تمامِ تنم گوش شده تا نگذارم این شعلهیِ لرزانِ خاطره، در تندبادِ فراموشی بمیرد.
... یادم میآید در آن روزها تصمیم گرفتم با گروهی که کمی میشناختمشان بروم روستای اصفهک.
شبِ راهیشدن، با خودم گفتم من نمیتوانم بدونِ خداحافظی درستوحسابی بروم. اگر بروم، آن خانهی سقفْکوتاه، دنبالِ من راه میافتد میآید. ادای یهکم نزدیک درآوردم، ولی مثل هنرپیشههایی که وسط بازی کردن، میبینند دارند زندگی میکنند، واقعاً کمی به هم نزدیک شدیم. حتی یادم هست که با انگشتانم، پشتِ دستش را نوازش کردم، بندبند انگشتانش را. با دقت، انگار که بخواهم چیز مهمی بگویم، آهسته و شمردهشمرده. چند دقیقه که گذشت، و انگشتانِ من روی دستش بالا رفت و پایین رفت، آمد کنارترم نشست، جوری که روزهای خیلی خیلی نزدیک، کنار هم مینشینیم، و بعد آن یکی دستش را آورد دور بازویم و کمی من را به خودش فشار داد، سقفِ خانه یککم بالا کشید، آنقدر محکم نبود که یادمان برود الان در روزهای ابری زندگی هستیم. من که در آستانهی نرفتن بودم، حالا میتوانستم چمدانم را ببندم و راه بیفتم بروم پایانهی بیهقی، که قرارمان آنجا بود.
شب سردی بود. من با یک چمدان در دست و کولهی کوچکی بر پشت، تنها ایستاده بودم. باد سردِ آن شب پاییزی بیرحم بود. انگارنهانگار که من همینطوری هم، بهزور کمی گرما قرض گرفته بودم که فقط تا اتوبوس خودم را بکشانم. صورتم بیحس شده بود، دستهایم مثل سنگ. دختری شاد و شنگول آمد، همان حولوحوش ایستاد، کمی اینور و آنور را دید زد، دید من مثل یک مجسمهی بتونی که شهرداری همینطوری، بیخود یکجا میکارد، آنجا خودم را کاشتهام. فکر کنم با بیمیلی از من پرسید، شما هم طبس میروید؟ گفتم بله. چیز بیشتری نگفتم. مجسمهها واقعاً کار بیشتری نمیکنند. چند دقیقه که گذشت، دیدم خودم از مجسمه بودن، خوشم نمیآید. چمدان را برداشتم، رفتم کنار چمدان او گذاشتم، با خودم گفتم فعلاً کمی چمدانها با هم دوست شوند. او ولی اصلاً مجسمه نبود، رحیمه بود، تا دید چمدانش تنها نیست، شروع کرد با من خوشوبش کردن. یک درخت با برگهای نارنجی که نیمش ریخته بود در همان دوروبر، جلوی باد را گرفت.
میدانِ آرژانتین، زیرِ فرشِ برگهایِ زرد و نارنجی، ایستگاهی بود برای ما دهپانزده نفری که مسافر بودیم. زنی بیقرار دور و بر چمدانش میچرخید انگار چیزی را فراموش کرده بود. هیچ حواسش به ما نبود. دیگری روی جدول کنار خیابان جوری نشسته بود انگار روی زمین چهارزانو نشسته است و به جایی خیره شده بود. مردی با موبایلش حرف میزد، تلفن را نزدیکِ گوشش گرفته بود و با هر کلمه، کمی اینپا و آنپا میکرد؛ انگار وزنش رویِ کلماتی بود که داشت میگفت. چند نفری هم انگار از قبل با هم آشنا بودند، میگفتند و میخندیدند. خندههایشان در آن شبِ تاریک، چون ردِ باریک و درخشانی از نور میانِ سردیِ هوا راهش را پیدا میکرد. من ایستاده بودم کنار رحیمه، معذب از اینکه چرا حرفم نمیآید، خجالتِ روزهای نوجوانیام دوباره داشت کشوقوس میآمد که بیدار شود و من را بزند کنار، جای من را بگیرد و تا آخر سفر بشوم راضیهی خجالتی. همیشه از این میترسیدم که در اولین برخوردها، منِ خجالتیام از من جلو بزند و من را در یک توریِ ضخیمِ بدرنگ زندانی کند و من دیگر نتوانم جلوی آن آدمها، خودم باشم. باید بخزم توی ضخامتِ آن توری و از آن تو، همهچیز را نگاه کنم و دلم بخواهد چیزی بگویم و نتوانم.
کمی بعد سروکلهی مهدی پیدا شد: راهنمای تور؛ همان کسی که قبلاً شعلهی اصفهک را در ذهنم روشن کرده بود. شیوا هم آمد، خیلی دیر، ولی بالاخره آمد. شدیم سه نفر، من و شیوا و رحیمه، راحتتر شدم، حالا شیوا بود که بهجای من، میتوانست حرف بزند، شوخی کند، از نیامدن اتوبوس عصبانی شود، بگوید دلش چای گرم میخواهد، پیشنهاد بدهد با هم برویم، چند قدم آنورتر ببینیم نزدیک ترمینال میتوانیم چایی پیدا کنیم یا نه. چقدر حضورِ دیگران میتواند معجزه کند. چقدر من، وقتی دیگری هست، از آن منِ تنها و دستوپاگمکرده فاصله میگیرم.
ایستاده بودیم یک کنار و دستمان یک لیوان کاغذی بود که دائم کجوکوله میشد. چای تلخ بود و چیزی هم نداشتیم شیرینش کنیم. شیوا از آن قندهای خوبمربعشده که دو تا کنار هم تنگِ در یک پوستهی کاغذی هستند نگرفته بود. حالش را هم نداشت از خوراکیهای کولهاش چیزی دربیاورد. تازه یادم افتاد من خوراکی نیاوردهام. هیچچیز. برعکس همیشه که علیرضا، خوراکی در کولهام جا میداد، یا تا دمِ رفتن هی میگفت، فلان چیز را برداشتی؟ مثلاً من میگفتم نه نمیخواهمش، بعد خودش میرفت آن را بهزور یک جای کوله جا میداد و میگفت «لازمت میشود» و بعد مهم نبود که لازمم میشد یا نمیشد، مهم چیزهایی بود که علیرضا در کولهام گذاشته بود، این بار، هیچ نگفته بود. ما هر سه، در لیوانهای کاغذی، تلخی چای را نوشیدیم.
اتوبوس خیلی دیر آمد. سوار که شدیم، با شیوا جایی در میانههای اتوبوس نشستیم؛ نه آنقدر جلو که خیلی دیده شویم، نه آنقدر عقب که آدمهای آشنا با هم مینشینند. راه کش میآمد و تنِ ماشین، آرامآرام سردش میشد. همهجا تاریک بود، جاده فقط یک خطِ نقطهچینِ نارنجی بود که ما درست از وسطش میگذشتیم. از قابِ شیشهی کنارم چیز زیادی دیده نمیشد و اتوبوس غرق در خواب بود. طاقت نیاوردم؛ بلند شدم و رفتم جلوی اتوبوس نشستم، روی پلههای کنار دستِ راننده؛ همانجا که صندلی ندارد، ولی چشماندازی دارد وسیع رو به تاریکی. آقای راننده هیچ نگفت، داشت پرندههای قفسی زیرلب میخواند، صدای ضبط را آنقدر کم کرده بود که کسی از خواب نپرد. من هم نشستم و با راننده خواندم، عمرشونو بیهمنفس کز میکنن کنج قفس. «چه میدونن»ها را هر دو کمی بلندتر خواندیم. بعد به هم نگاه کردیم، خواندیم «به چی میگن ستاره» و باز بلند «چه میدونن»، و یواش «دنیا کیها بهاره». جادهی طبس دیگر آن خطِ صاف و بیروح نبود؛ جان گرفته بود، موج برمیداشت، بالا میرفت و پایین میآمد. آن روبهرو سمت چپ، ماه سفید و نصفهنیمه در آسمان آویزان بود؛ تکهای ناقص. دلم را میزد؛ به آسمان نگاه نمیکردم؛ جاده و کویر وسوسهانگیزتر بود.
صبح که شد، رسیدیم به نمیدانم کجا، اسمش را یادم نیست، جای عجیبی بود، رودی داشت که همزمان هم گرم بود و هم سرد. گاهی یک پایمان در آب گرم بود و پای دیگر در آب سرد. من گیج میشدم، بدنم سرما را پس میزد و گرما را میطلبید. تکلیفم با رود روشن نبود. تکلیفم با این سفر هم روشن نبود. بهگمانم یک ساعت در آن رودِ بلاتکلیف رفتیم و یک ساعت برگشتیم. چند نفری، در برکههای میانِ راه، آبتنی کردند. من جزء دستهی اولینها بودم که به تهِ مسیر رسیدم، به جایی که دیگر راهی برای بالا رفتن یا ادامه دادن نبود، جایی که نقطهی برگشت بود. آبْ مسیر را لغزنده کرده بود، و هیچ راهی هم بهجز بستر رود نبود. آدمها لیز میخوردند و همدیگر را میگرفتند. آدمهای تنها، مراقبتر بودند که سُر نخورند.

دوباره برگشتیم به اتوبوس، و دوباره افتادیم در جاده. بهگمانم چند جای دیگری هم توقف کردیم تا هنگامهی گرگومیش به اصفهک رسیدیم. آن شب ندیدیم که وسط انبوهی از ویرانهها ایستادهایم؛ تپههای خاکیرنگی که اگر خوب دقت میکردی، دیوار یا سقفی در آن میدیدی؛ راههای باریکی که زمانی کوچهای بودهاند؛ چالههای عمیقی که نمیدانستی چه چیزی را فرو دادهاند. ردِ زلزله بود آنچه آن شب در تاریکی نمیدیدیم. بعدتر، اهالیِ اندکِ روستا گفتند که چهلپنجاه سال پیش، طبیعت بیاعتنا به طبس، به اصفهک و به دهها روستای آن حوالی، نظمِ خودش را پی میگرفته و در یک لحظه، زمین لرزیده بوده است. گفتند که چطور در چند سال اخیر، چند تا از پسرهای روستا برگشتهاند به اصفهک، خاکها را پس زدهاند و خانهها را مرمت و قابل سکونت کردهاند.
خسته و خوابآلوده به روستا رسیدیم. درِ خانهای که قرار بود آنجا بمانیم بسته بود. هر کسی جلوی در، گوشهای پیدا کرد و نشست. از کولهها قمقمهها را درآوردیم؛ میوهای اگر مانده بود، کیکی، بیسکویتی، چیزی که با آن خستگی را پس بزنیم. من روی زمین نشسته بودم و به دیوار کاهگلی خانه تکیه داده بودم. نگاهم به روبهرو بود، به همسفرهایم. هوا داشت کمکم تاریک میشد؛ تکوتوک نورهای نارنجی از خانههای روستا سوسو میزد و صدای بازی و خندهی بچهها از دور میآمد. لحظات گرگومیش را دوست دارم؛ درآستانگی را. لحظههای گرگومیش بلاتکلیفاند، مبهماند، رازآلود و کوتاهاند. حواست اگر نباشد، نیامده رفتهاند.
سرم را بالا گرفتم. از بالای دیوار کاهگلی روبهرو، شاخه درختی بیرون زده بود؛ نخل نبود، با اینکه روستا پر از نخل بود. برگهایش در نورِ کمرمقِ غروب پیدا نبود؛ فقط سایهای لرزان بود که در باد، تاریکیِ پشتِ سرش را میرقصاند.
چشمانم کمی بالاتر رفت، بالاتر از دیوار، نمیدانم از کجا آسمان شروع شد، نفهمیده بودم کی شب شد. روبهرویم، آن بالا، چادرشبی پهن شده بود، پُرِ ستاره. انگار که پارچهاش را از راستهی بزازهای یزد خریده باشی، قبلش خوبِ خوبْ گشته باشی که پرنقشترین طاقه را از میان ردیفها بیرون بکشی و چشمت آن را گرفته باشد و با خودت گفته باشی «به خستگیاش میارزید». اما آنچه در سقف آسمان میدیدم، هرگز تا به آن شب ندیده بودم، واقعاً اینها ستاره بودند؟ شاید اصلاً این آسمان نبود؛ خیالش بود، خوابش بود، رؤیایش بود.
این روشنایی گنگ، از گرگومیش هوا بود یا تابش ستارهها؟ ما کی رسیده بودیم؟ غروب؟ آسمان، یک خالی تاریک سیاه نه، سرمهای تیره بود که هزاران هزار، نقطهی درخشان بینظموترتیب در آن شناور بودند. یا نه؛ دریا بود انگار، پُر ماهیهای درخشان، لابد دنیا معلّق شده بود. نه! شاید هم اصلاً آسمان آن خالیِ تاریک نبود، آسمان همان ستارهها بودند، ستارههای کمنور و پرنور که نقاشی چیرهدست، با قلممویی نازک، میانِ نقطههای زرد و نارنجیشان را با وسواس، سرمهای کرده بود. نقاش حتماً سرش گیج رفته بود، بس که نقطهها رقصیده بودند روی بوم.
چشم دوخته بودم به آسمان. آسمان از ستاره بند نمیآمد. به هیچ نقطهای نمیتوانستم خیره شوم؛ گمشان میکردم. تا پیِ یکی میرفتم، دیگری چشمک میزد و حواسم را پرت میکرد. برمیگشتم پیِ ستارهی قبلی؛ نبود. نمیشد. دستم انداخته بودند. پس غوغای ستارگان این است؟ چطور آدمها از این آشوب و هیاهو میتوانستند مثلاً دبّ اکبر را ببینند؟ یا کهکشان راه شیری را؟ مگر میشد آدم حواسش را جمع کند؟ مگر آدمها تسلیمِ وسوسهی ستارهها نمیشدند؟ ستارههای دورتر، خودنماترند انگار؛ اغواگرترند، نمیتوان ندیدشان. اما ستارههای نزدیکتر قرص و محکم ایستادهاند در آسمان، آرام و بیادا. دمِ دستِ نگاهند. دیدن آنها مثل این است که در شب جاده، صدای عبور کامیونها را بشنوی، نه آواز جیرجیرکها را؛ مثل این است که دلتنگ این بشوی که صدایت کند، نه اینکه با دستش، تار مویی را که روی ابرویت افتاده آرام بردارد و بنشاند پشت گوشت. اما آن ستارههای دورتر، امان از آن دورترها. گیج شده بودم، این گیجبودن، کمی هم ترسناک است، وهمآلود است.
بعدها خواندم سالها پیش که در لسآنجلس زلزله آمد و برق شهر قطع شد و شهر در تاریکی فرورفت، هزاران نفر که از خانهها بیرون ریخته بودند، با رصدخانهی شهر تماس گرفتند؛ نه برای پرسیدن از لرزشِ زمین، که از سرِ وحشتِ دیدنِ تودهای نقرهای و غریب در دلِ آسمان. گمان میکردند آن غبارِ روشن، تکهای از فاجعه است. نمیدانستند آنچه بالای سرشان پیدا شده، کهکشانِ راهِ شیری است؛ همان که سالها زیر نورِ چراغها و اتوبانها پنهان مانده بود. عجیب است که آدم از زمین بلرزد، اما از آسمان بترسد؟ نه، اصلاً. من این گمشدگی را، این درماندگی در برابر حیرت را، بعد از آن شبِ اصفهک خوب فهمیدم.
حالا دیگر اصطلاحش را میدانم: «آلودگی نوری». همان نوری که شهرها بیهوده بالا میپاشند تا سیاهیِ شب را کدر کنند. من اما جور دیگری نگاهش میکنم؛ میگویم «پاکیزگیِ نوری». بومِ اصفهک آنقدر دستنخورده و پاکیزه بود که میشد تکتکِ رگهها و نقشهایش را دید. تکیه داده بودم به دیواری کاهگلی و خودم را روی خاک سُرانده بودم تا نگاهم مستقیم رو به بالا بیفتد. آسمانی که همیشه بالای سرم داشتم، هیچوقت اینقدر پررمزوراز نبود. آن شب در اصفهک، آسمان پرستارهی رازآلود، از آنِ من شد. سفر برای تماشای آسمان، سفر خیالانگیزی است، هرچند که به قصد آسمان، راهی سفر نشده باشی.
امشب که خاطرهی آسمانِ آن شب را احضار میکنم، پیش از هر چیز درگیر آن نورِ بازماندهام. بازماندهی ستارهای در هزاران سالِ نوری دورتر از من، زودتر از من. ستارهای که سالها پیش خاموش شده بود. من چیزی را دیده بودم که دیگر نبود. هنوز هم ما مدام به «نیستیهای نورانی» نگاه میکنیم. تخیلم پرواز میکند، فکر میکنم شاید کسی در یک سیارهی دیگر میلیونها سال بعد، ردی از من را ببیند، امتدادِ منی که دیگر نیستم، منی که میلیونها سال پیش، میانِ شادی و شور، میانِ حیرت و بهت، میان غم و دلتنگی زندگی کرده و در نهایت به سکوت پیوسته است. و جهان؟ جهان بیاعتنا به ردِ پای من، همچنان بر مدارِ خودش میچرخد.
هر کسی در سینه داستانی برای روایت دارد